पद नसले तरी स्वाभिमान असू द्या....!

पद नसले तरी स्वाभिमान असू द्या....!

“तुमच्या नावापुढे पद नसलं तरी चालेल; पण तुमचं मस्तक कोणासमोरही झुकलेलं नसावं.हीच खरी राजसत्ता आहे.”

हे वाक्य केवळ शब्दांचा अलंकार नाही, तर ते आयुष्याचा गाभा सांगणारं गहन तत्त्वज्ञान आहे. कारण मनुष्य आयुष्यभर पद, पैसा, प्रतिष्ठा आणि प्रसिद्धी यांच्या मागे धावत राहतो; परंतु या सर्व गोष्टी क्षणभंगुर आहेत. आज आहेत, उद्या नसतील. काळाच्या ओघात वैभव क्षीण होतं, पदं बदलतात, सत्तेची आसनं रिकामी होतात; पण स्वाभिमान मात्र माणसाच्या अस्तित्वाचा पाया असतो. तो ढासळला, तर सर्व काही असूनही मनुष्य आतून रिकामा होतो.

राजा होण्यासाठी सिंहासन लागतं, मुकुट लागतो, दिमाखदार दरबार लागतो.असं आपण मानतो. परंतु खरा राजा तोच असतो,ज्याच्या विचारांत प्रामाणिकपणा असतो, कृतीत सचोटी असते आणि डोळ्यांत भीती ऐवजी आत्मविश्वास झळकत असतो. राजेशाही वेशभूषा नसली तरी चालते; पण स्वभावात राजसता असली पाहिजे.

समाजात अनेक व्यक्ती अशा असतात की त्यांच्या नावापुढे कोणतंही मोठं पद नसतं; तरीही त्या उंच भासतात. कारण त्यांनी कधीच स्वतःचा स्वाभिमान विकला नाही. परिस्थिती कठीण असो, संकटं डोईजड असोत, तरी त्यांनी अन्यायासमोर मान झुकवली नाही. त्यांच्या अंगावर वैभवाची वस्त्रं नसली, तरी त्यांच्या चारित्र्यातील तेज त्यांना राजस बनवतं.

‘झुकणं’ ही कृती स्वतःत वाईट नाही. आई-वडिलांसमोर, गुरुजनांसमोर, प्रेम आणि आदरापोटी झुकलेलं मस्तक हे सौंदर्यच असतं. नम्रतेतच खऱ्या संस्कारांची ओळख असते. पण भीतीपोटी, स्वार्थासाठी किंवा चुकीसमोर झुकलेलं मस्तक गुलामगिरीचं प्रतीक ठरतं. तेथे नम्रता नसते; तेथे असतो केवळ आत्मसन्मानाचा पराभव.

स्वाभिमान आणि अहंकार यात सूक्ष्म पण महत्त्वाचा फरक आहे. अहंकार माणसाला इतरांपासून दूर नेतो, तर स्वाभिमान त्याला स्वतःशी जोडून ठेवतो. अहंकारात दर्प असतो; स्वाभिमानात दृढता असते. स्वाभिमान म्हणजे आपल्या मूल्यांवर, सत्यावर आणि प्रामाणिकतेवर ठाम राहण्याचा निर्धार. आयुष्यात अनेकदा तडजोडी कराव्या लागतात; परंतु त्या तडजोडींनी आपली ओळख पुसली जाऊ नये. कारण एकदा आपण स्वतःच्या नजरेत खाली गेलो, तर जग जिंकूनही आपण हरलेलेच असतो.

इतिहास त्यांनाच लक्षात ठेवतो, ज्यांनी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला,सत्यासाठी उभे राहिले आणि परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी मस्तकाची उंची कायम ठेवली. पदासाठी धडपडणारे अनेक असतात; पण तत्त्वांसाठी जगणारे थोडेच असतात. आणि हे थोडेच लोक समाजाला दिशा देतात.

खरी राजसत्ता ही बाह्य मुकुटात नसते; ती अंतःकरणातील तेजात असते. ती सिंहासनावरून मिळत नाही; ती आत्म्याच्या सामर्थ्यातून जन्माला येते. चारित्र्याची श्रीमंती, शब्दांची प्रामाणिकता आणि विचारांची स्वच्छता हीच तिची खरी चिन्हं आहेत.

म्हणूनच पद असो वा नसो, संपत्ती असो वा नसो.जर तुमचं मस्तक स्वाभिमानाने उंच आहे, तर तुम्हीच खरे राजा आहात. कारण राजेपण बाहेरून मिरवायचं नसतं; ते आतून जगायचं असतं.आणि ज्याच्या हृदयात स्वाभिमानाची अखंड ज्योत प्रज्वलित असते, त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातच खरी राजसत्ता वसलेली असते.

© दीपक पवार (संपादक) खान्देश माझा