खान्देश माझा

विश्वास,सेवाभाव आणि माणुसकीचा आधारवड महेशभाऊ पाटील....! आजचा दिवस गंगापुरी( तालुका धरणगाव) गावासाठी अत्यंत आनंदाचा आणि अभिमानाचा आहे. कारण आज वाढदिवस आहे त्या व्यक्तिमत्त्वाचा, ज्यांनी आपल्या निःस्वार्थ सेवाभावाने, साधेपणाने आणि माणुसकीच्या उबदार स्पर्शाने संपूर्ण गावाच्या हृदयात अढळ स्थान निर्माण केले आहे. मा. सरपंच महेशभाऊ पाटील. महेशभाऊ हे केवळ सरपंचपद धारण करणारे व्यक्तिमत्त्व नाहीत; ते विश्वासाचे प्रतीक आहेत. ते आधारवडासारखे ठाम उभे राहणारे, आपुलकीची सावली देणारे आणि प्रत्येकाच्या सुख-दुःखात मनापासून सहभागी होणारे खरे ‘आपले’ माणूस आहेत. त्यांच्या स्वभावातील साधेपणा आणि मनातील विशालता हेच त्यांचे खरे वैभव आहे. पदाची प्रतिष्ठा त्यांनी कधी मिरवली नाही; उलट माणुसकीची श्रीमंती जपली. गावातील प्रत्येक घराशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे नाते आहे. कोणाच्या डोळ्यांत अश्रू दिसले तर ते अस्वस्थ होतात, आणि कोणाच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलले तर त्यांना खरे समाधान लाभते. कुणाच्याही अडचणीला ते परकं मानत नाहीत; ती आपली जबाबदारी आहे, या भावनेने ते पुढे सरसावतात. म्हणूनच सर्वसामान्य माणूस त्यांच्याशी...

स्वकष्टाची भाकरी आणि ताठ मानेचे सुख...! माणसाच्या आयुष्यात मदतीचे स्थान अनन्यसाधारण असते. जीवनाच्या प्रवासात कधी परिस्थितीचा डोंगर समोर उभा राहतो, कधी संकटांचे वादळ अंगावर कोसळते, तर कधी मनच इतके खचून जाते की पुढचे पाऊल टाकण्याचीही हिंमत उरत नाही. अशा वेळी पुढे आलेला मदतीचा हात म्हणजे अंधारात दिसलेली आशेची ज्योत असते. त्या हातात मायेची ऊब असते, विश्वासाचा आधार असतो आणि “तू एकटा नाहीस” हा दिलासा असतो. परंतु प्रत्येक मदत ही निस्वार्थी असतेच असे नाही. कधी कधी जी मदत उभारी देण्यासाठी पुढे येते, तीच नंतर शब्दांच्या टोकदार बाणांनी जखमा करू लागते. “मी नसतो तर?” किंवा “हे सगळं माझ्यामुळेच शक्य झालं” अशा वाक्यांमधून कृतज्ञतेची अपेक्षा नसते,तर दुसऱ्याला त्याच्या कमीपणाची जाणीव करून देण्याचा सूक्ष्म अहंकार दडलेला असतो. अशा वेळी मदत ही मदत राहत नाही;ती एक अदृश्य साखळी बनते उपकारांची साखळी. तिची चमक सोन्यासारखी भासते, पण ती स्वातंत्र्य हिरावून घेणारी असते. स्वाभिमान हा माणसाचा श्वास असतो. तो हरवला की आयुष्याची खरी ओळखच पुसट होते. स्वाभिमान गहाण ठेवून मिळालेली साथ ही सोबतीपेक्षा ओझे अधिक...

कृपेवर नव्हे, कर्तृत्वावर उभे रहा...! जगात प्रत्येक माणूस काहीतरी मिळवण्यासाठी धडपडत असतो.मान, पैसा, पद, प्रतिष्ठा, ओळख. या धावपळीत काही जण इतके पुढे जातात की नकळत स्वतःचाच स्वाभिमान गहाण ठेवतात. त्यांना वाटते, मोठ्या माणसांच्या सावलीत उभे राहिले,त्यांच्या प्रत्येक शब्दाला मान डोलावली, त्यांच्या स्तुतीत गोड शब्द विणले, तर आपल्यालाही थोडे मोठेपण लाभेल. पण ते विसरतात. उधार घेतलेला प्रकाश कधीच स्वतःचा होत नाही. चमचागिरी म्हणजे केवळ गोड बोलणे नव्हे;ती आत्म्याची गळचेपी असते. जेव्हा आपण सत्य दडपून खोट्याला साथ देतो, तेव्हा आपण फक्त दुसऱ्याला खूश करत नाही.आपण स्वतःला हरवत असतो.आपल्या विचारांचा, आपल्या तत्त्वांचा, आपल्या आवाजाचा गळा घोटत असतो. हळूहळू स्वतःच्या मताची किंमत आपल्यालाच उरत नाही. काहींना वाटते “मोठ्यांच्या जवळ राहिलो की आपल्याला ही मोठेपणा मिळेल.” पण खरे मोठेपण दुसऱ्याच्या कृपेवर उभे राहत नाही; ते स्वतःच्या कर्तृत्वावर उभे राहते. दुसऱ्याच्या सावलीत उभे राहणे सोपे असते, कारण तिथे उन्हाची झळ लागत नाही. पण स्वतःच्या सूर्यप्रकाशात उभे राहण्यासाठी धैर्य लागते, आत्मविश्वास ला...

स्वतःचा वकील, इतरांचा न्यायाधीश माणसं....! माणूस खरोखर विलक्षण आहे. तो संवेदनशील आहे, विचारशील आहे, समजूतदार आहे.परंतु अनेकदा ही समजूतदारी तो केवळ स्वतःपुरतीच जपतो. स्वतःकडून एखादी चूक घडली की तो मनात एक अदृश्य न्यायालय उभे करतो. त्या न्यायालयात तोच वकील असतो, तोच साक्षीदार असतो आणि शेवटी तोच निर्दोष ठरलेला आरोपी ही असतो. शब्दांचा आधार घेतो, कारणांची ढाल उभी करतो आणि स्वतःचाच खटला लढू लागतो. तो स्वतःलाच समजावतो “मी मुद्दाम केलं नव्हतं…” “परिस्थिती माझ्या हातात नव्हती…” “माझा हेतू चुकीचा नव्हता…” “मला कोणी समजून घेतलं नाही…” अशा असंख्य कारणांनी तो स्वतःला मोकळं करतो. स्वतःच्या अश्रूंना स्पष्टीकरण देतो, स्वतःच्या रागाला योग्य ठरवतो, स्वतःच्या वागण्याला परिस्थितीची किनार लावतो. त्याला स्वतःचे दुःख दिसते, स्वतःचा संघर्ष जाणवतो, स्वतःची अपूर्णता समजते. आणि मग तो स्वतःलाच माफ करून टाकतो.परंतु जेव्हा दुसऱ्याची चूक त्याच्या नजरेस पडते, तेव्हा चित्र पूर्णपणे बदलते. त्याच मनातले न्यायालय अचानक कठोर होते. तिथे सहानुभूती नसते, संयम नसतो, विचारांची जागा नसते. फक्त निकाल असतो. तो क्षणाचा...

हट्ट फक्त आईपाशीच शोभतो….! कदाचित हे वाक्य ऐकताना मनाला थोडं टोचेल. पण आयुष्याच्या वळणावर उभं राहून मागे वळून पाहिलं, तर जाणवतं.हट्ट करण्याचा खरा अधिकार फक्त आईपाशीच असतो. लहानपणी आपण किती सहज हट्ट करायचो! खेळणी हवीत, चॉकलेट हवं, नवीन कपडे हवेत, किंवा फक्त तिच्या मांडीवर डोकं ठेवून झोपायचं आहे.हट्टाला कारण लागत नव्हतं. आणि गंमत म्हणजे, आईला ही आपल्या त्या हट्टाचा कधी कंटाळा आला नाही. उलट आपल्या हट्टात तिला आपलं बालपण दिसायचं, आपलं निरागस प्रेम दिसायचं. आईपाशी हट्ट करताना आपल्याला कधी भीती वाटत नाही. कारण आपल्याला ठाऊक असतं.ती आपल्याला नाकारत नाही. ती रागावली तरी तिच्या रागातही माया असते. ती नाही म्हणाली, तरी त्या “नाही”मध्ये आपलं भलं दडलं असतं. तिच्यासमोर आपण स्वतःला पूर्णपणे मोकळं करू शकतो.कमकुवतपणा, रडणं,रुसणं सगळं. पण जसजसं आपण मोठे होतो, तसतसं जग बदलतं.  नात्यांचे अर्थ बदलतात. प्रत्येक गोष्ट पैशाने, प्रतिष्ठेने, स्वार्थाने मोजली जाते. अशा जगात जर आपण हट्ट केला, तर लोक त्याला निरागसतेचा भाग मानत नाहीत; ते त्याला मागणं समजतात… आणि मागणं म्हणजे भिकारीपण, अशी त्यांची धा...

माणूस रंगाने नाही, मनाने मोठा.....! आयुष्यात माणसाची पारख त्याच्या रंगावरून करू नये; कारण रंग हा निसर्गाने दिलेला असतो, पण स्वभाव हा संस्कारांनी घडवलेला असतो. बाह्यरूप क्षणिक असते, पण मनाची सुंदरता आयुष्यभर साथ देते. आजही समाजात रंगाला अवास्तव महत्त्व दिले जाते. गोरेपणाला सौंदर्याची, यशाची आणि चांगुलपणाची पावती दिली जाते; तर सावळेपणाकडे कमीपणाने पाहिले जाते. पण खरंच, रंगाने माणसाचे मन मोजता येते का? चेहऱ्याची चमक त्याच्या विचारांची खोली सांगू शकते का? नाही. कारण माणसाची खरी ओळख त्याच्या वागण्यात, त्याच्या शब्दांत आणि त्याच्या कृतीत दडलेली असते. “जर पांढऱ्या रंगावर जगाचा विश्वास असता, तर मिठानेसुद्धा जखमा भरल्या असत्या.”ही ओळ आपल्याला खोल विचार करायला भाग पाडते. पांढरे मीठ दिसायला स्वच्छ, शुभ्र असते; पण जखमेवर पडले की वेदना वाढवते. तसेच बाहेरून देखणा, गोरा दिसणारा प्रत्येक माणूस मनानेही तितकाच स्वच्छ असेलच असे नाही. कधी कधी सावळ्या रंगातही प्रामाणिकपणाचा, मायेचा आणि प्रेमाचा खजिना दडलेला असतो. खरी सुंदरता डोळ्यांना नाही, तर मनाला दिसते. एखादी व्यक्ती मनाने मोठी असेल, तर तिचा...

आपली सावली,आपली ओळख....! आपल्या आयुष्यात अनेकदा आपण दुसऱ्यांच्या सावलीखाली उभे राहतो. सुरुवातीला ते सुरक्षित वाटते उबदार, ओळखीचे, आणि थोडे आरामदायक. परंतु, काळ जसजसा जातो, तसतसे जाणवतं की ही सावली आपली नाही. ती दुसऱ्याची आहे. ती फक्त एक छाया आहे, खरी ओळख नाही, आणि नक्कीच आपले स्वप्नांची खरी झळकती नाही. खरी सावली, खरी छाया, फक्त स्वतःच्या प्रकाशात उभे राहिल्यावरच निर्माण होते. सूर्य तुमच्यावर झळकायला लागल्यावरच तुम्हाला आपली सावली दिसते. जेव्हा आपण स्वतःच्या प्रयत्नांसाठी, स्वतःच्या स्वप्नांसाठी उभे राहतो, तेव्हाच आपण आपली सावली निर्माण करतो.ती सावली फक्त आपलीच असते, आपल्याला उब देते आणि मार्ग दाखवते. दुसऱ्यांच्या सावलीत राहून आपण फक्त त्यांच्या कहाणीत मिसळतो. आपली स्वतःची कहाणी सुरू करण्यासाठी, थोडे धाडस, थोडा प्रचंड विश्वास आणि स्वतःच्या प्रकाशात उभे राहण्याची तयारी लागते. भीती वाटेल, वादळ येईल, अडथळे येतील.हे नक्कीच आहे. पण लक्षात ठेवा, थंड वाऱ्यात उभे राहणारे झाडच उंच उगवते, उबदार सावलीत फक्त झुकलेले पान टिकते. आपली सावली स्वतः निर्माण करण्यासाठी दुसऱ्यांच्या सावलीत राहण...

वारशाने मिळालेलं व्यासपीठ आणि स्वतःच्या हिमतीने कमावलेल्या टाळ्या....! जन्मताना आपण कोणत्या घरात जन्माला येतो, हे आपल्या हातात नसतं. काहींना संपत्तीचा वारसा लाभतो, काहींना नावाचा, तर काहींना कर्तृत्ववान आई-वडिलांची ओळख. त्या ओळखीमुळे अनेकदा आयुष्याच्या सुरुवातीला एक सुंदर, सजलेलं व्यासपीठ आपल्यासमोर उभं राहतं. लोकांची नजर आपल्याकडे वळते, दारं आपोआप उघडतात, आणि संधी सहजपणे हाताशी येतात. पण त्या व्यासपीठावर उभं राहणं आणि त्या व्यासपीठावर स्वतःचं अस्तित्व निर्माण करणं यात खूप मोठा फरक असतो.वडिलांचं नाव सांगितल्यावर मिळणारी पहिली ओळख ही कदाचित अभिमानाची असते; पण ती कायम टिकणारी नसते. कारण लोक सुरुवातीला तुमच्याकडे कुतूहलाने पाहतात, पण नंतर ते तुमच्याकडून कर्तृत्वाची अपेक्षा करतात. “अमुक व्यक्तीचा मुलगा/मुलगी” ही ओळख एका टप्प्यापर्यंत साथ देते, पण त्यानंतर जग विचारतं “तुझं स्वतःचं काय?” वारसा आपल्याला संधी देतो, पण त्या संधीचं सोनं करण्यासाठी लागणारी मेहनत, जिद्द, प्रामाणिकपणा आणि चिकाटी मात्र आपल्यालाच दाखवावी लागते. व्यासपीठावर उभं राहणं सोपं असतं; पण लोकांच्या मनात स्थान निर्...

बांभोरीच्या माणसांच्या मनाचा राजा मा. सरपंच शिवदासभाऊ पाटील....! धरणगाव तालुक्याच्या राजकीय आणि सामाजिक जीवनात ज्यांनी आपल्या कार्याने वेगळी ओळख निर्माण केली, असे भाजपाचे युवा नेतृत्व आणि बांभोरी गावाचे मा. सरपंच शिवदासभाऊ पाटील यांना त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा! शिवदासभाऊ म्हणजे फक्त एक पद नाही, तर विश्वासाचं आणि माणुसकीचं नाव आहे. दिलदार मनाचे, हसतमुख, प्रत्येकाच्या सुख-दुःखात खंबीरपणे उभे राहणारे, लोकांसाठी सदैव तत्पर असलेले व्यक्तिमत्त्व आज असंख्य लोकांच्या हृदयात घर करून आहे. त्यांच्या साध्या स्मितात आणि माणुसकीतून व्यक्त होणाऱ्या प्रेमात त्यांची खरी ताकद दडलेली आहे. बांभोरी गावाच्या विकासासाठी त्यांनी केलेली अथक मेहनत आणि दाखवलेली दूरदृष्टी वास्तवात कौतुकास्पद आहे. रस्ते, पाणीपुरवठा, शिक्षण, आरोग्य व सामाजिक उपक्रम अशा प्रत्येक क्षेत्रात त्यांनी दिलेले योगदान गावासाठी मोलाचे आहे. पण या सर्व कामांपेक्षा मोठी गोष्ट म्हणजे त्यांनी जपलेली माणसे. प्रत्येक घराशी जुळलेला स्नेहबंध, प्रत्येक नागरिकाशी असलेली आत्मीयता यामुळे ते सर्वांचे लाडके झाले आहेत....

गरज पडल्यावर आठवण येणारी मेणबत्ती....! मनुष्यस्वभाव अत्यंत नाजूक असतो. आपल्याला कोणीतरी विनाकारण आठवण ठेवावी, आपल्यासाठी वेळ काढावा, आपल्या अस्तित्वाची दखल घ्यावी, अशी अपेक्षा मनापासून होते. पण वास्तव मात्र वेगळे असते. अनेकदा काही लोक आपली आठवण फक्त त्यांना गरज असते तेव्हाच घेतात. त्या क्षणी मनाला वेदना होतात वाटते, “मी इतकाच का? फक्त गरजेपुरताच?”जरा शांतपणे विचार केला, तर या प्रश्नाचे उत्तर आपल्याला एका साध्या उदाहरणात मिळते मेणबत्तीमध्ये. मेणबत्ती दिवसभर कुठल्या तरी कोपऱ्यात पडून असते. सूर्यप्रकाशात तिला गरज नसते; कोणाचेही लक्ष तिच्याकडे जात नाही. पण अंधार दाटल्यावर, वीज गेल्यावर, संकट आलेले असताना.तेंव्हा सर्वांना मेणबत्तीची आठवण येते. कारण तिच्यात अंधार दूर करण्याची ताकद असते. ती स्वतः जळते, वितळते, पण इतरांना प्रकाश देते. ती कधी तक्रार करत नाही. “दिवसभर मला का आठवलं नाही?” ती फक्त आपलं काम करते अंधार दूर करण्याचं. आपणही अनेकदा एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यात अशीच मेणबत्ती असतो. लोक आपली आठवण तेव्हाच घेतात, जेव्हा त्यांना आधार हवा असतो, मदत हवी असते, किंवा सल्ला हवं असतो. ...

दुसऱ्याचे वाईट चिंतिणाऱ्याचे कधीही चांगले होत नाही…! या जगात प्रत्येक माणूस आपल्या आयुष्याची वाट चालत असतो.कोणी वेगाने, कोणी सावकाश; कोणी प्रकाशात, तर कोणी अंधारातून वाट काढत. पण या सगळ्या प्रवासामागे एक अदृश्य सूत्र कार्यरत असते कर्माचे. हे सूत्र नजरेला दिसत नाही, पण जीवनाच्या प्रत्येक वळणावर त्याची जाणीव होत राहते. कधी कधी मनात मत्सराची एक हलकीशी ठिणगी पडते. दुसऱ्याचे यश डोळ्यांना खुपते, त्याचे हसू अस्वस्थ करते. आणि मग नकळत आपण त्याच्या वाटेवर काटे टाकायला सुरुवात करतो. शब्दांनी, कृतींनी किंवा विचारांनी त्याच्या आयुष्यात दुःखाचे ढग जमवतो. त्या क्षणी वाटते.“आता मी वरचढ ठरलो.” पण खरेच का? दुसऱ्याच्या पायाखालची जमीन सरकवून आपण स्वतः आकाशाला स्पर्श करू शकत नाही. कारण ज्याच्या मनात द्वेष भरलेला आहे, त्याच्या आयुष्यात शांती कशी नांदेल? दुसऱ्याला रडवून मिळणारा आनंद हा क्षणिक असतो.जणू वाळवंटात दिसणारे पाण्याचे मृगजळ. ते जवळ गेल्यावर केवळ रिकामेपणाच हातात येतो. द्वेषाची आग इतरांना जाळण्याआधी स्वतःच्या मनाला भस्म करते. अशा माणसाच्या चेहऱ्यावर हास्य असले तरी ते मनापासून नसते. कारण अ...

शब्दांत न मावणारे कर्तृत्व प्रा. भगवान महाजन सर....! जांभोरे, ता. धरणगाव येथील एका अगदी साध्या, सर्वसामान्य कुटुंबात सेवानिवृत्त प्रा. भगवान महाजन सर यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील शेती करून कुटुंबाचा गाडा ओढत होते. घरची परिस्थिती अत्यंत नाजूक होती. दैनंदिन जीवनात गरिबी, कष्ट, ताणतणाव आणि अनेक मर्यादा यांचा सामना करावा लागत होता. जीवनाची सुरुवातच संघर्षाने भरलेली होती. बालपणीच आई-वडिलांचे अविरत कष्ट, त्याग आणि दुःख जवळून पाहताना त्यांच्या मनात एक ठाम विचार खोलवर रुजला“घरची परिस्थिती बदलायची असेल, तर शिक्षणाशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही.”हा विचार केवळ वाक्य न राहता त्यांच्या आयुष्याचा ध्यास बनला, जीवनाचा दीपस्तंभ ठरला. परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी त्यांनी कधीही हार मानली नाही. अनेक अडचणी, अभाव आणि संकटांवर मात करत, स्वकर्तृत्वावर, प्रामाणिक परिश्रमावर आणि अखंड चिकाटीवर विश्वास ठेवून त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. शिक्षण हेच आपल्याला आणि आपल्या कुटुंबाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेईल, या श्रद्धेने ते अखंड झटत राहिले. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर ते पडघे येथे शिक्षक म्हणून रुजू झाल...

परक्यांची गर्दी आणि आपल्या माणसांची पोकळी....! काही माणसांच्या स्वभावात खोटं बोलण्याची एक अद्भुत कला असते. शब्दांची जादू, गोड बोलण्या मागची सफाई, बनावट भावनांचं आवरण आणि वेळे पुरतं दाखवलेलं प्रेम या सगळ्याच्या जोरावर ते आयुष्यभर परक्यांना खुश ठेवत राहतात. त्यांच्या आजूबाजूला नेहमीच माणसांची गर्दी असते.  परके लोक त्यांना समजूतदार, प्रेमळ आणि परिपूर्ण मानतात. त्यांच्या बोलण्यात इतकी मोहकता असते की क्षणभर तरी समोरच्याला ते अगदी आपलेसे वाटतात. पण ही आपुलकी क्षणिक असते. ही परिपूर्णता केवळ बाह्य असते.दिसणारी, चमकणारी, पण आतून पोकळ आणि अस्थिर. आपली माणसं मात्र वेगळी असतात. त्यांना शब्दांची गरज नसते; त्यांना भावनांची भाषा कळते. डोळ्यांत साचलेलं न बोललेलं दुःख, आवाजातली हलकीशी थरथर, आणि हसण्यामागचं गूढ मौन ते क्षणात ओळखतात. त्यांच्या नजरेतून खोटं कधीच सुटत नाही.  कारण त्यांनी आपल्यावर मनापासून विश्वास ठेवलेला असतो, मनात अनेक अपेक्षा जपलेल्या असतात. म्हणूनच खोटं त्यांना अधिक खोलवर जखम करून जातं. परक्यांसमोर सहज निभावलेली अभिनयाची भूमिका आपल्या माणसांसमोर हळूहळू गळून पडते, आण...

पदाच्या तोऱ्यात हरवलेलं आयुष्य....! कितीही मोठा अधिकारी असो, कितीही प्रसिद्ध समाजसेवक असो पदावर असताना त्याचं जगणं वेगळंच असतं. नावापुढची पदवी, खुर्चीभोवतीचं वलय, लोकांच्या नजरा, शब्दांतली आदराची कंपने… सगळं काही त्याच्यासोबत असतं. पण त्या सगळ्याचा केंद्रबिंदू तो माणूस नसतो, तर त्याचं पद असतं.हे सत्य अनेकांना फार उशिरा उमगतं. एक दिवस येतो, जेव्हा पद सुटतं. कायमचं. फाइल्स, दालनं, शिपाई, गाडीचा ताफा सगळं मागे राहतं. आणि तेव्हाच आयुष्याची खरी परीक्षा सुरू होते. कारण तेव्हा समाज माणसाकडे पाहतो, पदाकडे नाही. पण जर त्या क्षणानंतर ही तो माणूस “मी काय होतो” या अहंकाराच्या ओझ्याखाली वागत राहिला, माजी पदाच्या तोऱ्यातच बोलू-वागू लागला,तर समाज त्याच्यापासून दूर सरकतो.हळूच, शांतपणे, पण ठामपणे. समाजाला गर्व सहन होत नाही, विशेषतः तो गर्व भूतकाळावर आधारलेला असेल तर. पद गेल्यावर ही जो माणूस अपेक्षा करतो की लोकांनी तसाच मान द्यावा, तशीच भीती बाळगावी, त्याला समजून घ्यायला हवं की तो मान कधीच त्याचा नव्हता. तो पदाचा होता. आणि पदासोबत तो ही निघून गेला. खरं सांगायचं तर, पद हे तात्पुरतं असतं; पण म...