* स्व. दामोदर वामन भावसार: सामाजिक कार्याचा प्रेरणास्त्रोत

* स्व. दामोदर वामन भावसार: सामाजिक कार्याचा प्रेरणास्त्रोत

गांधीपुरा, एरंडोल येथील एक सर्व सामान्य कुटुंब, पण त्यामध्ये जन्माला आलेले दामोदर वामन भावसार हे व्यक्तिमत्व सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. समाजाच्या वेलांटीत असलेल्या या बहिण-भावांच्या प्रेमाची आणि एकतेची कथा म्हणजे दामोदरजींचे जीवन. १७ डिसेंबर १९३० रोजी जन्मलेले दामोदरजी ७ भावंडांसह आपल्या कुटुंबाच्या एकजुटीचा अनुभव घेऊन मोठे झाले. त्यांच्या जीवनातला संघर्ष आणि सामाजिक कार्याची आवड ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या गाभ्यात होती.

दामोदरजींची सार्वजनिक कार्याची यात्रा १९४५ मध्ये सुरू झाली. काँग्रेस सेवा दलाच्या माध्यमातून त्यांनी पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यासारख्या महान नेत्यांची भेट घेतली. यामुळे त्यांच्या कार्याला एक नवीन दिशा आणि प्रेरणा मिळाली. एरंडोलच्या काँग्रेस अध्यक्ष म्हणून त्यांनी दहा वर्षे कार्य केले. या काळात गर्भा उत्सव समाजाचे कार्य आणि विविध सामाजिक उपक्रमांना त्यांनी केलेली मदत ही त्यांच्या कार्याची महत्त्वाची ठरली.

१९६० ते १९८० या काळात दामोदरजींनी एरंडोल नगरपालिकेत नगरसेवक म्हणून कार्य केले. सरकारी नोकऱ्यांचे प्रस्ताव त्यांना नाकारले, कारण त्यांना समाजसेवेचा ध्यास अधिक महत्त्वाचा वाटत होता. नगरसेवक म्हणून त्यांनी एक मान्यता प्राप्त केली, ज्या अंतर्गत त्यांनी नगरपालिकेत प्रभावी भूमिका बजावली.

दामोदरजींच्या कार्यामुळे त्यांनी अनेक सामाजिक संस्थांमध्ये महत्त्वाची भूमिका घेतली. एरंडोल नागरिक बँकेचे संचालक म्हणून नऊ वर्षे सेवा करून त्यांनी आर्थिक क्षेत्रातही योगदान दिले. याशिवाय, त्यांनी विविध कार्यकारी सोसायट्यांमध्ये अध्यक्षपद मिळवले, ज्या आपल्या समाजाच्या विकासासाठी महत्त्वाच्या ठरल्या. तसेच यशवंतराव चव्हाण शिक्षण प्रसारक मंडळ एरंडोल या ठिकाणी संचालक होते आपल्या एरंडोल कॉलेजच्या मध्ये भरपूर वर्ष त्यांनी संचालक पद काम केले तसेच संयुक्त खान्देश भावसार क्षेत्रीय समाज क्षेत्री जळगाव धुळे नंदुरबार या संस्थेचे ते सोळा वर्षे अध्यक्ष होते

दामोदरजींच्या कार्यामुळे त्यांना माजी शिक्षणमंत्री मधुकरराव चौधरी,माजी आमदार दिगंबरदादा पाटील तसेच रोहिदासआप्पा,माजी मंत्री के.एम.बापू, आमदार दाजीबा पाटील,खंडेरावआबा ,आमदार पारुताई वाघ,माजी राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांसारख्या मान्यवरांच्या सहवासात राहण्याची संधी मिळाली. या नेत्यांबरोबर काम करताना त्यांना अधिक प्रेरणा आणि दिशा मिळाली, ज्या त्यांच्या सामाजिक कार्याला एक उंची देणाऱ्या ठरल्या.

दामोदरजींचे निधन ३० डिसेंबर २०१७ रोजी झाले. त्यांच्या निधनाची तारीख त्यांच्या जन्मतारीखेसारखीच होती, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनाचा चक्र पूर्ण झाला. रंगारी पुलाच्या प्रकल्पासाठी त्यांनी १९७८ पासून पाठपुरावा केला, पण तो प्रकल्प पूर्ण होऊ शकला नाही, हे त्यांना खूप दुःख झाले.

गांधीपुऱ्यातील प्राथमिक शाळा श्रमदानाच्या माध्यमातून उभारण्यासाठी त्यांनी मोठे प्रयत्न केले. त्यांचा परिवार तीन मुले, तीन मुली आणि नातवंडांनी भरलेला आहे. महादेव मंदिर ट्रस्टमध्ये त्यांनी १५-२० वर्षे काम करून समाजसेवेत सहभाग घेतला, हे त्यांच्या कार्याची साक्ष देते.

दामोदरजींना स्वातंत्र्य सैनिक म्हणून ओळखले जाते, परंतु त्यांनी कोणताही सरकारी लाभ स्वीकारला नाही. त्यांच्या गांधीवादी विचारधारेमुळे त्यांनी सदैव समाजाचे भले विचारले. 'देशदूत' वृत्तपत्राद्वारे त्यांना ऋषितुल्य पुरस्कार मिळाला, तसेच संयुक्त खान्देश भावसार क्षेत्रीय समाजाच्यावतीने समाज भूषण पुरस्कार मिळाला.

दामोदर वामन भावसार यांचे जीवन हे एक प्रेरणादायक उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्याने त्यांनी समाजात एक नवीन विचारधारा रुजवली आहे. त्यांच्या जीवनातील साधेपणा आणि कर्तृत्व यामुळे त्यांनी सर्वांना एक महत्त्वाचा संदेश दिला आहे—"सामाजिक कार्य म्हणजेच खरे जीवन." त्यांच्या कार्याबद्दल आम्हाला सदैव अभिमान आहे आणि त्यांचे नाव सदैव स्मरणात राहील. त्यांना प्रेमाने लोक भाऊ या नावाने संभवत होते

© शब्दांकन: दीपक पवार (संपादक) खान्देश माझा 

÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷

*स्वर्गीय दामोदर वामन भावसार: सामाजिक कार्य के प्रेरणास्त्रोत

गांधीपुरा, एरंडोल के एक साधारण परिवार में जन्मे दामोदर वामन भावसार, अपनी सादगी, सेवाभाव और समाज के प्रति समर्पण के कारण दूर-दूर तक प्रसिद्ध हो गए। उनका जीवन एक प्रेरणादायक गाथा है, जिसमें भाई-बहनों के बीच प्रेम, एकता और संघर्ष की झलक मिलती है। 17 दिसंबर 1930 को जन्मे दामोदरजी अपने सात भाई-बहनों के साथ एकजुटता के साथ बड़े हुए। उनके जीवन का संघर्ष और समाजसेवा की लगन उनके व्यक्तित्व की पहचान बनी।

1945 में उनका सार्वजनिक कार्य शुरू हुआ। कांग्रेस सेवा दल के माध्यम से उन्होंने पंडित जवाहरलाल नेहरू जैसे महान नेताओं से मुलाकात की, जिसने उन्हें एक नई दिशा और प्रेरणा दी। इसके बाद, उन्होंने एरंडोल कांग्रेस अध्यक्ष के रूप में दस वर्षों तक समाज की सेवा की, इस दौरान उन्होंने गर्भा उत्सव और कई अन्य सामाजिक उपक्रमों में महत्वपूर्ण योगदान दिया।  

1960 से 1980 तक दामोदरजी ने एरंडोल नगर पालिका में नगरसेवक के रूप में अपनी सेवाएँ दीं। उन्होंने सरकारी नौकरी के प्रस्ताव ठुकरा दिए क्योंकि समाजसेवा उनके जीवन का प्रमुख उद्देश्य बन चुका था। नगरसेवक के रूप में उन्होंने नगरपालिका के विकास में अहम भूमिका निभाई और अपने सिद्धांतों के प्रति अटल रहते हुए समाजसेवा जारी रखी।

दामोदरजी की समाजसेवा केवल स्थानीय स्तर तक सीमित नहीं रही। उन्होंने एरंडोल नागरिक बैंक में नौ वर्षों तक बतौर संचालक अपनी सेवाएं दीं और आर्थिक क्षेत्र में भी योगदान दिया। इसके अलावा, उन्होंने कई सहकारी समितियों के अध्यक्ष के रूप में समाज के विकास में अग्रणी भूमिका निभाई। वे यशवंतराव चव्हाण शिक्षण प्रसारक मंडल के निदेशक भी रहे, जहां उन्होंने शिक्षा के क्षेत्र में उल्लेखनीय कार्य किए। साथ ही, संयुक्त खान्देश भावसार समाज के वे 16 वर्षों तक अध्यक्ष रहे, जिसमें उन्होंने समाज के कल्याण के लिए कई महत्वपूर्ण निर्णय लिए।

उनके कार्यों की बदौलत उन्हें कई प्रमुख नेताओं का सानिध्य प्राप्त हुआ, जिनमें मधुकरराव चौधरी, दिगंबरदादा पाटिल, माजी मंत्री के.एम. बापू, आमदार पारुताई वाघ, माजी राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील जैसे नाम शामिल हैं। इन नेताओं के साथ काम करते हुए दामोदरजी को प्रेरणा और मार्गदर्शन मिला, जिससे उनका सामाजिक कार्य और भी ऊंचाइयों पर पहुंच गया।

30 दिसंबर 2017 को, अपने जन्मदिन के कुछ ही दिन बाद, दामोदरजी का निधन हो गया। उनके जीवन का यह संयोग उनके कर्मों की पूर्णता का प्रतीक बन गया। रंगारी पुल के प्रकल्प के लिए 1978 से उन्होंने अनवरत प्रयास किया, परंतु इसे पूरा न कर पाने का दुख उनके दिल में हमेशा बना रहा। 

उन्होंने गांधीपुरा के प्राथमिक स्कूल को श्रमदान के माध्यम से स्थापित करने में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। उनके परिवार में तीन बेटे, तीन बेटियाँ और नाती-पोते शामिल हैं, जो उनकी विरासत को आगे बढ़ा रहे हैं। महादेव मंदिर ट्रस्ट में 15-20 साल तक कार्य कर उन्होंने समाजसेवा की मिसाल कायम की।

दामोदरजी को स्वतंत्रता सेनानी के रूप में जाना जाता है, लेकिन उन्होंने कभी भी सरकारी लाभ स्वीकार नहीं किया। उनकी गांधीवादी विचारधारा ने उन्हें हमेशा समाज के भले के लिए काम करने की प्रेरणा दी। 'देशदूत' समाचार पत्र ने उन्हें ऋषितुल्य पुरस्कार से सम्मानित किया और संयुक्त खान्देश भावसार समाज ने समाज भूषण पुरस्कार प्रदान किया।

दामोदर वामन भावसार का जीवन समाज के लिए एक प्रेरणादायक मिसाल है। उनके जीवन का संदेश स्पष्ट है कि "सच्चा जीवन समाजसेवा में ही है।" उनके कार्यों पर हमें गर्व है, और उनका नाम सदैव लोगों के दिलों में बसा रहेगा। उन्हें प्रेम से 'भाऊ' कहा जाता था, और वे सदैव इसी नाम से स्मरण किए जाते रहेंगे। 

उनका जीवन और सेवा हमारे लिए प्रेरणास्त्रोत है, जो यह सिखाता है कि सामाजिक कार्य केवल समाज के प्रति हमारा कर्तव्य नहीं, बल्कि जीवन का असली सार है।

÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷

*Damodar Vaman Bhavsar: A Beacon of Social Service

In the modest village of Gandhipura, Erandol, a family of humble origins witnessed the birth of a man who would become a beacon of hope and inspiration—Damodar Vaman Bhavsar. His life stands as a testament to the enduring power of unity, love, and selfless service. Born on 17th December 1930, Damodar Bhavsar grew up in a large family, surrounded by seven siblings. His upbringing, filled with shared struggles and strong familial bonds, laid the foundation for a life of dedication to society.

Damodar Bhavsar's journey of public service began in 1945 when he joined the Congress Seva Dal. This path provided him the rare opportunity to meet and be inspired by iconic leaders like Prime Minister Pandit Jawaharlal Nehru. This pivotal moment shaped his aspirations, giving him both direction and purpose in life. For ten years, he served as the Congress President of Erandol, during which time he played a key role in supporting community activities, especially the 'Garba Utsav,' and initiated various social welfare projects.

Between 1960 and 1980, Bhavsar served as a municipal councillor in the Erandol Municipality. Though he was offered several government jobs, he refused them, believing that serving the community was his true calling. His work as a councillor earned him great respect, as he consistently prioritised the needs of the people, making a lasting impact on the local governance.

Damodar Bhavsar was not only active in local government but also took on significant leadership roles in various social organisations. He served as a director of the Erandol Citizen's Bank for nine years, contributing to the financial well-being of the community. His leadership extended to multiple cooperative societies, where his efforts facilitated local development. Additionally, he held the position of director at the Yashwantrao Chavan Educational Society in Erandol and was an active figure in Erandol College for several years. Bhavsar's deep involvement in education and cooperative initiatives was crucial to the region's progress.

For sixteen years, Bhavsar also presided over the Joint Khandesh Bhavsar Regional Society, covering the districts of Jalgaon, Dhule, and Nandurbar. His dedication to this society demonstrated his unwavering commitment to improving the lives of people from various walks of life. Throughout his career, he was fortunate to work alongside distinguished leaders such as former Education Minister Madhukarrao Chaudhari, former MLA Digambardada Patil, and even former President of India, Pratibha Patil. Their support and collaboration added further momentum to his already impactful social work.

Sadly, Damodar Bhavsar passed away on 30th December 2017, exactly the same date as his birthday—a poignant closure to a remarkable life. One of his lingering regrets was the incomplete Rangari Bridge project, which he had pursued tirelessly since 1978 but did not see come to fruition. This unfinished dream was a source of deep sadness for him.

Bhavsar's contributions to his community were numerous. His efforts to build a primary school in Gandhipura through volunteer labour stand out as one of his lasting legacies. His family—three sons, three daughters, and grandchildren—carried forward his ideals. His long-standing involvement with the Mahadev Temple Trust, where he served for 15-20 years, is further proof of his lifelong dedication to social causes.

Recognised as a freedom fighter, Bhavsar never accepted any government benefits for his service. His Gandhian principles of simple living and selfless service were reflected in all his actions. For his extraordinary contributions, he was honoured with the *Rishitulya* award by the *Deshdoot* newspaper and the *Samaj Bhushan* award by the Joint Khandesh Bhavsar Regional Society.

Damodar Vaman Bhavsar's life serves as an inspiring example of how one individual can leave an indelible mark on society through unwavering commitment to social service. His humility, simplicity, and tireless work for the betterment of his community resonate as a powerful message to all—"True life is lived in the service of others." His legacy remains a source of pride and inspiration, and he will always be fondly remembered as "Bhavsar Bhau," a name that symbolises love, respect, and community.