हातगावचे किन्नर समाजाचे ऐतिहासिक समाधी मंदिर

हातगावचे किन्नर समाजाचे ऐतिहासिक समाधी मंदिर

अकोला जिल्ह्यातील मूर्तिजापूर तालुक्यातील 'हातगाव' हे एक अनोखे आणि ऐतिहासिक स्थान आहे, जिथे तृतीयपंथीय किंवा किन्नर समाजाच्या गुरूंची समाधी स्थित आहे. किन्नर समाजासाठी हे विदर्भातील एकमेव समाधी मंदिर असून, याठिकाणी असंख्य तृतीयपंथीय व्यक्ती दरवर्षी संक्रांतीच्या दिवशी तसेच विविध प्रसंगी मोठ्या श्रद्धेने दर्शनासाठी येत असतात. या ठिकाणी पूर्वी यात्रा भरत असे, पण काळाच्या ओघात ती बंद पडली. तरीही, किन्नर समाज आजही या मंदिराकडे एक श्रद्धास्थान म्हणून पाहतो.

हे मंदिर स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने अनोखे आहे. इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीत बांधलेले हे मंदिर १६ व्या शतकातील मानले जाते. याचे बांधकाम सहा महिन्यांच्या रात्रीत पूर्ण झाले, अशी आख्यायिका आहे. विटा आणि चुन्याच्या वापरातून तयार केलेल्या या मंदिराच्या विटा पाण्यावर तरंगतात, अशी विशेष माहिती गावकरी सांगतात. मंदिराच्या मोठ्या घुमटामुळे त्याचे सौंदर्य आणि भव्यता अजूनच खुलते.

काही वर्षांपूर्वी समाधीच्या ठिकाणी पडझड झाली होती, मात्र तृतीयपंथीय समाजाच्या प्रयत्नातून मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, या मंदिराजवळच तृतीयपंथीय समाजासाठी 'किन्नर समाज सभागृह' देखील बांधण्यात आले आहे, जे त्यांच्या समाजाच्या एकतेचे प्रतिक आहे.

हातगावच्या या समाधी मंदिराकडे एकेकाळी पाच एकर जमीन होती. शिवरायांच्या आठ अप्रकाशित पत्रांपैकी एक पत्र मिळाले, ज्यात त्यांनी तृतीयपंथीय समुदायाला न्याय दिल्याचा उल्लेख आहे. शिवरायांनी तृतीयपंथीयांच्या पालन-पोषणाची सोय करण्यासाठी ही जमीन दिली असावी, असा तर्क करण्यात येतो. त्यांच्या न्यायप्रवृत्तीचे आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

हा मंदिर परिसर केवळ तृतीयपंथीय समाजासाठी नव्हे, तर सर्वसामान्य लोकांसाठीही श्रद्धेचे स्थान आहे. मंदिरातील भक्ती, तेथील शांतता आणि समाजाच्या विविधतेचा आदर दाखवणारे हे ठिकाण आजही किन्नर समाजाच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू आहे.