खरंच देशातून भ्रष्टाचार संपला का?

खरंच देशातून भ्रष्टाचार संपला का?

खरंच... देश बदलत आहे का? खरंच आपल्या देशातून भ्रष्टाचार नष्ट झालेला आहे का? हा प्रश्न केवळ शब्दांचा खेळ नाही, तर तो प्रत्येकाच्या अंत:करणात खोलवर झिरपलेली वेदना आहे, एक सल आहे. ज्या देशासाठी आपल्या पूर्वजांनी स्वातंत्र्याच्या आशेवर हसत-हसत बलिदान दिलं, त्याच देशात आज एखाद्या सरकारी कार्यालयाच्या पायरीवर उभं राहिल्यावर कुणा मोठ्या माणसाच्या ओळखीची गरज भासावी, एखाद्या फोन कॉलच्या कृपेमुळेच एखादं काम व्हावं, ही खंत मनाला घेरून टाकते.

कधीकाळी आपल्या आईने घरात शिकवलेलं असायचं  “बाळा, कधीही कुणाचं वाईट करू नकोस. कुणालाही पैसे न देता, नेहमी प्रामाणिक राहा.” पण आज तीच आई, बँकेत अर्ज घेऊन गेलेल्या आपल्या मुलाला म्हणते “थोडं काही दिलं तरी चालेल ग... फक्त काम लवकर झालं पाहिजे.” हे बोलताना तिच्या चेहऱ्यावर ना अपराधाची भावना असते, ना अभिमान... असतो फक्त एक थकवा  व्यवस्थेचा, वर्षानुवर्षे आलेल्या अनुभवाचा आणि त्या प्रामाणिकपणावर वेळोवेळी बसलेल्या फटक्यांचा.

पिढ्यांमध्ये फरक एवढाच झालेला आहे. पूर्वी भ्रष्टाचार लपूनछपून होत असे, आता तो उघडपणे, बिनधास्त होतो. पूर्वी ज्याला ‘लाच’ म्हणत, त्याला आज ‘तयारी’ असं सौम्य नाव दिलं जातं. पूर्वी लोक घाबरून वागत, आता सरावलेत, अनुकुल झालेत. आणि अशा या वातावरणात सामान्य माणूस काय करतो? तो फक्त डोळे मिटतो आणि सहन करतो. केव्हा मूकपणे, केव्हा असहायतेने, आणि केव्हा स्वतःलाच दोष देत.

एका शाळेतील छोट्याशा मुलाने विचारलेलं एक वाक्य आज ही आठवतं “सर, तुम्ही नेहमी म्हणता की प्रामाणिक राहा... पण बाबांचं काम तीन वर्षं झालं नाही, आणि त्यांनी पैसे दिल्यावर दोनच दिवसांत का झालं?” त्या मुलाच्या डोळ्यांत निरागसते ऐवजी आता शंकेचं मळभ होतं. त्याच्या मनातली सच्चाई क्षणाक्षणाला मरत चाललेली होती. खरं सांगायचं झालं, तर या प्रश्नाचं उत्तर आपल्या समाजाच्या अंतरात्म्याला विचारायला हवं – आपण खरंच चुकीचा मार्ग सहजतेने स्वीकारला आहे का?

खऱ्या अर्थाने एखाद्या देशाचं दर्शन त्याच्या गावपातळीवर होतं. रस्त्यावर रिक्षा चालवणारा माणूस जेव्हा न सांगता पैसे जास्त घेतो, एका सरकारी अधिकाऱ्याच्या गळ्यातील सोन्याची साखळी त्याच्या अधिकृत पगारापेक्षा जास्त किंमतीची असते, एका सामान्य नागरिकाने भरलेला अर्ज ‘फाईल’ बनतो आणि ती फाईल पुढे सरकवण्यासाठी ‘हवा’ लागते – तेव्हा समजतं, की देशात बदलाच्या घोषणा जितक्या गोंडस शब्दांत केल्या जातात, तितका खरा बदल झालेला नाही.

असे असतानाही काही माणसं अजूनही प्रामाणिक राहिली आहेत. त्यांच्या टेबलावर ‘तयारी’ पोहोचत नाही. ते अजूनही आपल्या मुलांना म्हणतात – “बाळा, चुकीचं करू नकोस. चुकूनही कोणाचं वाईट होईल असं वागू नकोस.” पण प्रश्न असा आहे – अशा लोकांची संख्या पुरेशी आहे का? आणि जास्त महत्त्वाचं म्हणजे, त्यांच्यावर विश्वास ठेवणारे अजून आपल्यात आहेत का?

कधी कधी वाटतं, भ्रष्टाचार ही केवळ एक व्यवस्था नाही, ती एक मनोवृत्ती बनली आहे. पिढ्यानपिढ्या हस्तांतरित होणारी एक विचित्र संस्कृती झाली आहे. आपण इतके सरावलो आहोत की, जेव्हा एखादा खरोखरच प्रामाणिक माणूस भेटतो, तेव्हा त्याच्यावरच संशय घेतो. आपल्याला खरेपणाचा इतका विसर पडलेला आहे, की सत्य आपल्या डोळ्यांसमोर असतानाही आपण त्याकडे पाठ फिरवतो.

या साऱ्या गोष्टींतून एकच हृदयस्पर्शी विचार मनाला भिडतो – आपल्या देशाची माती अजूनही पवित्र आहे, ती शुद्ध आहे… फक्त तिच्यावर चालणारी काही माणसं गढूळ झाली आहेत. पण हीच माती नव्याने पेरता येईल, तिच्यात विश्वासाचं बीज रुजवता येईल, प्रामाणिकपणाचं रोप फुलवता येईल, आणि बदलाचं फळ मिळवता येईल. कारण देश संपलेला नाही, भ्रष्टाचार वाढलेला असला तरीही तो अजून संपला असं कोणी म्हणू धजावत नाही  हीच गोष्ट सांगते, की आपण अजूनही वेळेत आहोत.

बदलाची सुरुवात कुठून होईल? ती होईल आपल्यापासून आपल्या विचारांतून, आपल्या कृतींतून. देश म्हणजे केवळ सरकार नव्हे, देश म्हणजे आपण – आपण सारे नागरिक. आपण जर ठरवलं की, काहीही झालं तरी चुकीचं नको, तर त्या निर्धारातच खरं परिवर्तन दडलं आहे.

ज्यादिवशी एक सामान्य माणूस, ‘लाच न दिल्यामुळे’ काम न झालं तरी घरी परतण्याचं धैर्य दाखवेल आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा नव्यानं प्रयत्न करेल, त्या दिवशी आपण म्हणू शकू – हो, देश खरंच बदलतो आहे… आणि हो, भ्रष्टाचार संपत चालला आहे.

तो दिवस अजून दूर असेल, पण अशक्य नक्कीच नाही.

© दीपक पवार (संपादक) खान्देश माझा