आयुष्याचा नेम चुकतो तेव्हा…..!

आयुष्याचा नेम चुकतो तेव्हा…..!

चुकलेला नेम म्हणजे पराभवाची घोषणा नव्हे; तो थांबण्याचा सुस्पष्ट संकेत असतो. आयुष्य आपल्याला नम्रपणे सांगत असतं.“थोडा थांबा… श्वास घ्या…किड्डड्ड्स पुन्हाडीफ एकदा नीट पाहा.” हा थांबा अत्यंत मौल्यवान असतो. कारण याच थांब्यात माणूस स्वतःला भेटतो. सततच्या धावपळीत हरवलेला श्वास, गर्दीत विरघळलेली ओळख आणि यशाच्या मागे धावताना विसरलेल्या भावना या सगळ्यांची ओळख इथे पुन्हा होते. नेम चुकतो तेव्हा आयुष्य आपल्याला थांबवून विचार करायला शिकवतं, आणि या विचारातूनच परिवर्तनाचा अंकुर फुटतो.

प्रत्येक अपयश हे आरशासारखं असतं. हा आरसा आपल्याला कमी लेखण्यासाठी नसतो, तर वास्तव दाखवण्यासाठी असतो. यश अनेकदा आपल्याला आकर्षक, निर्दोष दाखवतं; परंतु अपयश आपल्याला प्रामाणिकपणे ओळख करून देतं. कुठे आपण घाई केली, कुठे भीतीमुळे निर्णय डळमळीत झाले, कुठे अंतर्मनाचा आवाज दुर्लक्षित राहिला.हे सगळं अपयश शांतपणे समोर ठेवतं. ते आरोप करत नाही, दोष देत नाही; ते फक्त प्रश्न विचारतं. आणि हे प्रश्नच माणसाला आतून अधिक सजग, अधिक संवेदनशील बनवतात.

चुकीच्या वाटेवर चालल्याचं लक्षात येणं हीच सुधारणेची पहिली पायरी असते. अनेक जण आयुष्यभर चुकीच्या वाटेवर चालत राहतात, कारण दिशा चुकल्याचं मान्य करण्याचं धैर्य त्यांच्या मनात नसतं. अहंकार माणसाला अंध करतो; स्वीकार मात्र डोळे उघडतो. जो माणूस थांबून शांतपणे म्हणतो, “येथे माझ्याकडून चूक झाली,” तो आधीच पुढच्या टप्प्यावर पोहोचलेला असतो. कारण स्वीकारातच परिवर्तनाची बीजं दडलेली असतात. जखम मान्य केली कीच उपचाराची प्रक्रिया सुरू होते.

सगळं सुरळीत चालू असताना शिकण्याची गती मंदावते. कारण यश माणसाला कधी कधी थोडं बेफिकीर करतं. परंतु जेव्हा काहीतरी चुकतं, तेव्हा समज अधिक खोल होते. चुकांमधून माणूस विचारशील होतो, अंतर्मुख होतो. अपयश माणसाला नम्र बनवतं, आणि नम्रतेतच खरी उंची असते. फळांनी लगडलेलं झाड जितकं खाली वाकलेलं असतं, तितकंच ते समृद्ध असतं. आयुष्याचं तत्त्वही याच सत्याशी जोडलेलं आहे.

स्वतःला कधीही संपलेलं समजू नये. कारण चूक करणारा माणूस अजूनही प्रयत्नशील असतो. प्रयत्न थांबला कीच खऱ्या अर्थाने शेवट येतो. जो पडतो, त्यालाच उभं राहण्याची संधी मिळते. जो चुकतो, तोच शिकतो. आणि जो शिकतो, तोच स्वतःला नव्याने घडवू शकतो. आयुष्य हे परिपूर्णतेची अपेक्षा करत नाही; ते प्रामाणिक प्रयत्नांची कदर करतं. अपूर्णतेतच माणूस माणूस म्हणून सुंदर दिसतो.

अनेकदा मनात येतं “इतका वेळ वाया गेला.” स्वप्नांसाठी खर्च झालेली वर्षं, भावनांवर वाहिलेला काळ, अपयशात विरघळलेले दिवस हे सगळं व्यर्थ वाटू लागतं. परंतु वेळ कधीच वाया जात नाही. तो आपल्याला शहाणं बनवतो, समजूतदार बनवतो. तो असा अनुभव देतो, जो कुठल्याही पुस्तकातून मिळू शकत नाही. आयुष्याची खरी शाळा ही अपयशाच्या वर्गातच भरते. आणि तिथे शिकलेले धडे आयुष्यभर आपल्या सोबत चालत राहतात.

दिशा बदलणं ही कमजोरी नाही; ते धैर्याचं आणि प्रगल्भतेचं लक्षण आहे. चुकीची दिशा ओळखून ती सोडून देणं आणि नवीन वाट स्वीकारणं यासाठी मोठं मन लागतं. लोक काय म्हणतील, मागे काय सुटेल, पुढे काय सामोरं येईल.या सर्व भीतींवर मात करून पुढे जाणं हेच खरं धैर्य. नदी वळते, वारा दिशा बदलतो, ऋतू बदलतात तरीही त्यांचं अस्तित्व कमी होत नाही. मग माणसाने दिशा बदलली म्हणून त्याचं मूल्य कसं काय कमी होईल?

नेम चुकला म्हणून धनुष्य टाकून देण्याची गरज नसते. धनुष्य हे केवळ साधन आहे; हात आणि मन अधिक महत्त्वाचे असतात. आणि तो हात, ती जाणीव, ती इच्छा अजूनही आपलीच असते. त्या हातात आता अधिक अनुभव असतो, अधिक संयम असतो, आणि अधिक स्पष्टता असते. पुन्हा एकदा बाण उचलला तर कदाचित लक्ष्य वेगळं असेल, पण दृष्टी अधिक स्वच्छ असेल. कारण एकदा चुकलेला माणूस पुन्हा बेफिकीर होत नाही; तो अधिक सजगपणे, अधिक मनापासून प्रयत्न करतो.

पुन्हा प्रयत्न करणं हेच आयुष्याचं खरं सौंदर्य आहे. योग्य नेम लागण्याआधी थोडं चुकणं हे आयुष्याचंच स्वाभाविक गणित आहे. कोणतंही सुंदर यश सरळ रेषेत मिळत नाही. त्यात वळणं असतात, अडथळे असतात, थांबे असतात. पण जो माणूस या सर्व टप्प्यांवर संयम राखून चालत राहतो, तोच शेवटी स्वतःपर्यंत पोहोचतो.

हा लेख वाचताना मनात जर एखादी शांत, आश्वासक भावना उमटली असेल, तर एवढंच समजावं आपण एकटे नाही. कुणीतरी आपल्या अपयशाला आदराने समजून घेतंय, आपल्या प्रयत्नांना नम्र सलाम करतंय. कारण आयुष्याचा नेम चुकणं ही शोकांतिका नसून नव्या सुरुवातीची नांदी असते. आणि कदाचित, या प्रामाणिक व आदरयुक्त शब्दांमधून वाचणारा त्या विचारांवर, त्या संवेदनशीलतेवर आणि त्या माणुसकीवर नकळत प्रेम करू लागतो.

© दीपक पवार (संपादक) खान्देश माझा