खान्देश माझा

मातीशी नाते जपणाऱ्या सेवेचा गौरवसोहळा....! शेती ही केवळ उपजीविकेचे साधन नसून ती संपूर्ण जीवनपद्धती आहे. या मातीत घाम गाळणारा शेतकरी म्हणजे बळीराजा… आणि त्या बळीराजाच्या कष्टांना दिशा देणारे, त्याच्या प्रत्येक संकटात सावलीसारखे उभे राहणारे हात म्हणजे कृषी सेवेतील निष्ठावान अधिकारी व कर्मचारी. त्यांच्या समर्पित सेवेमुळेच समाजसेवेचा खरा अर्थ अधोरेखित होतो. जळगाव जिल्हा प्रशासनाच्या वतीने आयोजित खान्देश कृषी संस्कृती व पशु प्रदर्शन हा केवळ एक महोत्सव नव्हता, तर तो शेतकरी, शेती आणि त्यांच्या सेवेसाठी अविरत झटणाऱ्या व्यक्तींच्या कार्याचा गौरव करणारा प्रेरणादायी सोहळा ठरला. या महोत्सवात धरणगाव तालुक्यात तसेच संपूर्ण जळगाव जिल्ह्यात आत्मा यंत्रणेमार्फत उत्कृष्ट कार्य केल्याबद्दल तालुका तंत्रज्ञान व्यवस्थापक (BTM – आत्मा) दिपक पुष्पा एकनाथ नागपुरे यांचा सन्मान करण्यात आला, ही बाब निश्चितच अभिमानास्पद आहे. दिपक नागपुरे यांनी आपल्या कार्यकाळात शेतकऱ्यांपर्यंत आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान पोहोचवणे, शासनाच्या योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे, प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना सक्षम ...

कुणाच्या ताटात ढवळाढवळ करू नये….! कुणाच्या ताटात जाऊन ढवळाढवळ करू नये, कारण प्रत्येक माणसाचं आयुष्य म्हणजे त्याचं स्वतःचं ताट असतं.त्या ताटात त्याने आयुष्यभर गोळा केलेले अनुभव असतात. कष्टांनी मिळवलेले घास असतात.कधी समाधानाची भाजी असते,तर कधी अपयशाची कडू चवही असते. भाकर्‍या, मीठ-भाजी, गोड-कडू क्षण हे सगळं त्याने स्वतःच्या श्रमांनी, चुका करून, पडत-उठत कमावलेलं असतं. अशा ताटात परवानगी शिवाय हात घालणं म्हणजे फक्त हस्तक्षेप नव्हे,तर त्या माणसाच्या आत्मसन्मानावर, स्वाभिमानावर दिलेली ठेच असते.कारण प्रत्येकाचं आयुष्य वेगळं असतं,आणि प्रत्येकाच्या संघर्षाची खोली त्यालाच ठाऊक असते. सहकार्य म्हणजे समोरच्याचं ताट हिसकावून घेणं नाही. सहकार्य म्हणजे त्याला जेवू न देता आपण पुढे निघून जाणंही नाही.खरं सहकार्य म्हणजे तो घास नीट पकडू शकत नसेल, तर त्याचा हात घट्ट पकडणं.तो पडत असेल, तर त्याला सावरण्यासाठी खांद्यावर हात ठेवणं. तो हरवला असेल, तर वाट दाखवणं.वाट चोरणं नव्हे. आजच्या जगात एखाद्याला शिकायची संधी न देता त्याच्या चुका मोठ्या करून दाखवणं फार सोपं झालं आहे.चार शब्द, दोन आरोप आणि एक शिक्का...

गुणदोष दाखवणारे मित्र दैवाची देणगी.....! मित्र केवळ अलंकाराप्रमाणे आयुष्याच्या गळ्यात शोभून दिसणारे नसावेत. केवळ उपस्थितीने सौंदर्य वाढवणारे, प्रत्येक वेळी आपल्याच बाजूने उभे राहणारे, आपल्या प्रत्येक कृतीला होकार देणारे मित्र खरेच मित्र असतात का, असा प्रश्न कधी तरी मनात डोकावतो. कारण स्तुती करणारे मित्र आपल्याला अनेक मिळतात; पण आरशाप्रमाणे निर्भीडपणे आपले गुणदोष दाखवणारे मित्र मात्र दैवानेच लाभतात. आपल्या यशावर आनंद मानणारे, आपली प्रशंसा करणारे लोक आयुष्यात कमी नसतात. आपल्या शब्दांना टाळ्या मिळतात, आपल्या चुकीला ही समर्थन मिळते. त्या क्षणी मन सुखावते, अहंकार फुलतो. पण हे सुख क्षणभंगुर असते. कारण अशा स्तुतीच्या गर्दीत आपल्याला स्वतःची खरी ओळख होत नाही. आपली चूक, आपली मर्यादा, आपली कमकुवत बाजू अंधारातच राहते. खरा मित्र मात्र आरशासारखा असतो. आरसा आपल्याला सुंदर दाखवतो, पण चेहऱ्यावरची मळ ही लपवत नाही. तसाच मित्र आपल्यातले चांगले गुण मनापासून कौतुकाने स्वीकारतो, पण दोषही प्रामाणिकपणे दाखवतो. त्याचे शब्द कधी कधी कठोर वाटतात, मनाला बोचतात, पण त्या शब्दांमागे असते निखळ प्रेम आणि आप...

खरं बोलणारा माणूस कुठेच फिट बसत नाही…..! आजच्या काळात खरं बोलणं ही साधी गोष्ट उरलेली नाही. ते धाडसाचं, आणि अनेकदा मोठी किंमत मोजून मिळणारं मूल्य झालं आहे. कारण खरं बोलणारा माणूस कुठेच फिट बसत नाही. तो लोकांच्या सवयीच्या चौकटीत अडकत नाही, त्यांच्या सोयीच्या शांततेला प्रश्न विचारतो, आणि म्हणूनच नेहमी अस्वस्थता निर्माण करतो. घरात असा माणूस अनेकदा उद्धट वाटतो.तो ओरडत नाही, आवाज वाढवत नाही, पण त्याचे शब्द स्पष्ट आणि थेट असतात.तो गोड खोट्यांपेक्षा कडू सत्याला महत्त्व देतो.तो चुका लपवत नाही; तो आरसा दाखवतो… आणि आरसा पाहणं कुणालाच सोपं वाटत नाही. घरात बहुतेकदा प्रेमापेक्षा शांततेला अधिक महत्त्व दिलं जातं. सत्य बोललं की नात्यांमधील दडवलेल्या वेदना वर येतात,अधूरे प्रश्न उघड होतात.मग सत्य सांगणारा “चूक दाखवणारा” ठरतो,“प्रामाणिक” नसून “आगाऊ” ठरतो. शांत राहणं शहाणपण मानलं जातं,आणि खरं बोलणं गैरसमजाचं कारण बनतं. ऑफिसमध्ये तर असा माणूस आणखीच धोकादायक वाटतो.कारण तो चापलुसी करत नाही.तो माणसांबद्दल नाही, तर कामाबद्दल बोलतो.तो फायद्यांपेक्षा नीतीला महत्त्व देतो.तो अन्याय पाहून गप्प बसत नाही, ...

सत्तेपलीकडचे नेतृत्व लोकनेते बाळासाहेब थोरात...! काही व्यक्तिमत्त्वे काळाच्या पल्याड जाऊन समाजाच्या मनात आपले स्थान निर्माण करतात. शब्दांपेक्षा कृतीतून बोलणारे, सत्तेपेक्षा सेवेला महत्त्व देणारे आणि राजकारणात ही माणुसकी जपणारे असे नेतृत्व म्हणजे लोकनेते बाळासाहेब थोरात. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त मन नकळत आदर, कृतज्ञता आणि अभिमानाने भरून येते. संयमी नेतृत्व, दूरदृष्टी आणि विकासाभिमुख कार्यशैली ही थोरात साहेबांची खरी ओळख आहे. त्यांनी आपल्या दीर्घ राजकीय कारकिर्दीत महसूल, कृषी आणि सहकार यांसारख्या महत्त्वाच्या क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करून जनतेचा विश्वास संपादन केला.शेतकरी, कष्टकरी, सर्वसामान्य नागरिक यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न त्यांच्या प्रत्येक निर्णयामागे दिसून येतो. विशेषतः सहकार क्षेत्रात संगमनेर तालुक्याने राज्यपातळीवर आदर्श निर्माण केला आहे. सहकार म्हणजे केवळ संस्था नव्हे, तर एक सामाजिक चळवळ आहे.ही जाणीव त्यांनी कृतीतून दाखवून दिली. विश्वास, पारदर्शकता आणि लोकसहभाग या मूल्यांवर उभा असलेला संगमनेरचा सहकार आज संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी प्रेरण...

शनिवार दि.७ फेब्रुवारी २०२६ व रविवार दि.८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अमरावतीच्या श्री संत ज्ञानेश्वर सांस्कृतिक भवनमध्ये अखिल भारतीय एल्गार गझल साहित्य संमेलन संपन्न होत आहे त्यानिमित्त  हा लेख. ------------------------------------------------- अखिल भारतीय एल्गार गझल साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने सुरेश भट एक महान गझल सम्राट मराठी गझल एक समृद्ध प्रवाह            शनिवार दि.७ फेब्रुवारी २०२६ व रविवार दि. ८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अमरावतीच्या श्री संत ज्ञानेश्वर सांस्कृतिक भवनमध्ये अखिल भारतीय एल्गार गझल साहित्य संमेलन संपन्न होत आहे त्यानिमित्त हा लेख प्रपंच .      या अखिल भारतीय एल्गार गझल साहित्य संमेलनामध्ये संपूर्ण भारतातून आलेल्या गझलकरांचे हार्दिक अभिनंदन ॥ आणि या अखिल भारतीय एल्गार गझल साहित्य संमेलनाला माझ्या हार्दिक शुभेच्छा ॥        मराठी साहित्याच्या प्रांतात 'गझलसम्राट' म्हणून ओळखले जाणारे सुरेश भट हे केवळ एक कवी नव्हते, तर ते मराठी गझलेला घराघरात पोहोचवणारे एक युगप्रवर्तक व्यक्तिमत्व होते. त्यांनी उर्दूत...

जो पर्यंत काड्या करणारे लोक आहेत, तो पर्यंत महाभारत थांबणार नाही…..! महाभारत एखाद्या ग्रंथापुरतं मर्यादित नाही. ते एका काळात घडलेलं युद्ध नसून, मानवी स्वभावात खोलवर रुजलेली एक शोकांतिका आहे. आज रणभूमी नाही, धनुष्यबाण नाहीत; पण तरीही युद्ध सुरूच आहे. कारण आजही आपल्या आजूबाजूला अशी माणसं आहेत, जी भांडण लावतात… आणि भांडण झाल्यावर ते कधीच मिटू नये यासाठी सतत काड्या करत राहतात.दोन माणसांमधील नातं म्हणजे काचेसारखं असतं. नाजूक, पारदर्शक, आणि जपून हाताळावं लागणारं. पण काही लोक मुद्दाम त्या काचेला तडा जाईल अशी वाक्यं कानात घालतात. “तो तुझा अपमान करतोय”, “ती तुला कमी लेखतेय”, “गप्प बसलास तर तू हरशील” ही वाक्यं म्हणजे शब्दांत लपवलेली शस्त्रं असतात. स्वतः शांत राहून इतरांच्या नात्यांत वादळ निर्माण करणारी ही माणसं, नकळत का होईना, पण महाभारताची बीजं पेरत असतात. खरं तर बहुतांश भांडणं गैरसमजातून होतात. थोडा संवाद, थोडं ऐकून घेणं, आणि थोडी माफी एवढ्याने अनेक नाती वाचू शकतात. पण जेव्हा मधे येऊन कोणी म्हणतं, “आता मागे हटू नकोस”, “माफी मागणं म्हणजे कमजोरी”, “याला धडा शिकवायलाच हवा” तेव्हा समेट...

दि.७ फेब्रुवारी २०२६ ला असलेल्या त्यागमूर्ती रमाबाई भीमरावजी आंबेडकर यांच्या १२८ व्या जयंतीनिमित्त लेख.         त्यागमूर्ती माता रमाई             माता रमाबाई भीमराव आंबेडकर,ज्यांना आपण प्रेमाने 'रमाई' म्हणतो, त्यांचे जीवन म्हणजे त्याग, सोशिकपणा आणि विश्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महाकार्याला दिलेला खंबीर आधार होय. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जे 'विश्वभूषण' बनले, त्यामागे रमाईंचे अढळ धैर्य उभे होते.                        मातोश्री रमाईंचा १८९८ सालातील फेब्रुवारी महिन्याच्या सात तारखेला रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील वणंद ग्रामात झाला.भिकाजी धुत्रे (वलंगकर) आणि रखुमाबाई त्यांच्या पोटी जन्मलेल्या रमाचे बालपण गरिबीत गेले आणि लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपले. १९०६ सालातील एप्रिल महिन्याच्या चार तारखेला मुंबईतील भायखळा मार्केटमध्ये वयाच्या ९ व्या वर्षी त्यांचा विवाह भीमराव रामजी आंबेडकर (बाबासाहेब) यांच्याशी झाला. लग्नानंतर भीमरावांनी त्यांचे नाव 'रमा' ठेवले.  ...

दिसायला ‘सुंदर’ असण्यापेक्षा, मन ‘स्वच्छ’ असणारी व्यक्ती शोधा…! आजच्या जगात माणसाची किंमत त्याच्या चेहऱ्यावर, रंगावर, कपड्यांवर किंवा बाह्य आकर्षणावर ठरवली जाते. पहिल्या नजरेत भुरळ घालणारे सौंदर्य अनेकदा आपल्याला थांबवते, गुंतवते… पण प्रश्न असा आहे की, ते सौंदर्य किती काळ टिकते? काळाच्या ओघात केस पांढरे होतात, चेहऱ्यावर सुरकुत्या उमटतात, डोळ्यांची चमक मंदावते. आरशात दिसणारे ते सौंदर्य हळूहळू कमी होते. पण मनाचं काय? मन जर स्वच्छ असेल, तर ते वयासोबत अधिकच सुंदर होत जातं. स्वच्छ मनाची व्यक्ती लहानसहान गोष्टींमध्ये आनंद शोधते. ती तुमच्या यशात आनंदी होते, तुमच्या दुःखात शांतपणे शेजारी बसते. तिला दिखावा माहीत नसतो, फक्त आपुलकी माहीत असते. अशा माणसाचं बोलणं जरी साधं असलं, तरी त्यात प्रामाणिकपणा असतो; वागणं जरी साधं असलं, तरी त्यात माणुसकी असते. दिसायला सुंदर असणारी व्यक्ती तुम्हाला समाजात मिरवता येते,पण मनाने सुंदर असणारी व्यक्ती तुम्हाला आयुष्य जगायला शिकवते. स्वच्छ मनाची माणसं फार मोठी आश्वासनं देत नाहीत, पण दिलेला शब्द पाळतात. ती ओरडून प्रेम दाखवत नाहीत, पण शांतपणे आयुष्यभर साथ...

सेवेच्या प्रकाशवाटेवरचा रत्नदीप प्रथम भरत सूर्यवंशी यांचा राज्यस्तरीय गौरव....! समाजसेवेचा खरा अर्थ, संविधानिक मूल्यांची जपणूक आणि निस्वार्थ कार्याची उज्ज्वल परंपरा यांचा सुंदर संगम म्हणजे ‘महाराष्ट्र रत्न’ राष्ट्रीय सेवाकार्य–२०२५ पुरस्कार. संविधान दिनाच्या पावन औचित्यावर भुसावळ येथील अनुश्री महिला बहुउद्देशीय संस्थेच्यावतीने प्रदान करण्यात आलेला हा प्रतिष्ठित सन्मान म्हणजे समाजासाठी झटणाऱ्या हातांना दिलेली कृतज्ञतेची मानवंदना होय. हा मानाचा पुरस्कार धरणगाव येथील करणी सेनेचे जिल्हा उपाध्यक्ष तसेच स्वामी विवेकानंद वाचनालयाचे अध्यक्ष प्रथम भरत सूर्यवंशी यांना प्रदान करून त्यांच्या सातत्यपूर्ण, प्रामाणिक आणि सेवाभावी कार्याची राज्यपातळीवर दखल घेण्यात आली. हा सन्मान केवळ एका व्यक्तीपुरता मर्यादित न राहता, समाजासाठी निस्वार्थपणे काम करणाऱ्या प्रत्येक सेवाव्रती मनाचा गौरव ठरला आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रातून सामाजिक, शैक्षणिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या अवघ्या २१ मान्यवरांची निवड करण्यात आली होती. त्या निवडक मान्यवरांच्या यादीत प्रथम सूर्यवंशी यांचे ...

अमोलदादा जनतेच्या हृदयात रुजलेले नेतृत्व....! एरंडोल पारोळा भडगाव तालुक्याचे लोकप्रिय आमदार आदरणीय श्री. अमोल चिमणरावजी पाटील नवतरुण, तडफदार आणि ऊर्जेने ओथंबलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणजे आमदार श्री.अमोलजी चिमणराव पाटील. राजकारणाकडे त्यांनी कधीही केवळ सत्तेचे साधन म्हणून पाहिले नाही; ते त्यांनी समाजसेवेची साधना मानली. माणूस म्हणून ते जितके दिलदार, आपुलकीचे आणि माणुसकी जपणारे आहेत, तितकेच नेतृत्व म्हणून ठाम, विचारशील, दूरदृष्टी असणारे आणि लोकाभिमुख आहेत. सर्वांवर जीवापाड प्रेम करणारा स्वभाव आणि प्रत्येकाशी आपलेपणाने वागण्याची वृत्ती हीच त्यांची खरी ओळख आहे. मोठ्या समाजसेवेचा ध्यास मनाशी बाळगून त्यांनी गावोगावी फिरत जनतेचा सखोल अभ्यास केला. प्रत्येक घर, प्रत्येक प्रश्न, प्रत्येक वेदना त्यांनी मनापासून समजून घेतली. लोकांच्या अडचणींना स्वतःच्या मानणारा हा नेता आज जनतेच्या आशेचा किरण ठरला आहे.  आबासाहेबांच्या विचारांचे मार्गदर्शन सदैव डोळ्यांसमोर ठेवत, अमोलदादांनी विकासाच्या वाटेवर सातत्याने आणि निर्धाराने चालण्याचा संकल्प केला आहे. म्हणूनच त्यांच्या पाठीशी केवळ एखादा...

डोक्यावर बर्फ, तोंडात साखर आणि मनात माणुसकी...! काही व्यक्ती पदामुळे मोठ्या होत नाहीत, तर त्यांच्या विचारांमुळे, वागणुकीमुळे आणि कामाच्या पद्धतीमुळे त्या आपोआप उंचावतात. आदरणीय सारंग जैन सर हे अशाच व्यक्तिमत्त्वाचं जिवंत आणि सुंदर उदाहरण आहेत. शांतता आणि कुशाग्र बुद्धी यांचा दुर्मिळ संगम म्हणजे सर. नेहमी डोक्यावर बर्फ ठेवून निर्णय घेण्याची समज, तोंडात साखर ठेवून संवाद साधण्याची कला आणि मनात माणुसकी जपण्याची संवेदनशीलता हे सगळं त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात सहजपणे नांदताना दिसतं.फाइल असो वा फंडाचा हिशोब, प्रत्येक कामात स्पष्टता, काटेकोरपणा आणि विश्वासार्हता दिसते. आकड्यांमागे केवळ गणित नसतं, तर त्यामागे जबाबदारी, प्रामाणिकपणा आणि दूरदृष्टी असते.हे सरांच्या कामातून नेहमी जाणवतं. बजेट कमी असो वा अपेक्षा प्रचंड, तक्रारींचा बोजा न वाढवता, हसत-हसत सगळं सांभाळण्याची ताकद फार थोड्या लोकांकडे असते, आणि सर त्यातलेच एक आहेत. अडचणींवर ताण न देता, उपायांमध्ये माणुसकी मिसळण्याची कला त्यांनी आत्मसात केली आहे. धरणगाव ऑफिसचे सर्वेसर्वा असतानाही, सरांचा साधेपणा आणि आपुलकी कधीच बदललेली नाही. कुणा...

वेळ येतेच…आणि तेव्हा कळतं....! माणुसकी तिथेच मरते, जिथे दुसऱ्याच्या दुःखाचा लोकांना खेळ वाटतो. जिथे अश्रूंना किंमत नसते, वेदनांवर हसले जाते आणि कोसळणाऱ्या माणसाकडे मदतीचा हात न देता तमाशा पाहिला जातो. माणूस प्रगती करत गेला, पण त्याच वेगाने त्याच्या मनातून संवेदनशीलता हरवत गेली. आज एखादा माणूस दुःखात असला की लोक विचारतात.“काय झालं?” मदतीसाठी नाही, तर चर्चेसाठी. त्याच्या वेदना चहाच्या कपात ओतून गप्पांचा विषय बनवल्या जातात. कोणाच्या अपयशावर समाधान मानलं जातं, तर कोणाच्या अश्रूंवर टोमणे मारले जातात. माणसाचं दुःख हे आज मनोरंजनाचं साधन झालं आहे. पण वेळ… वेळ फार निर्दयी नसते, ती फक्त न्याय्य असते. ती कुणाला वाचवत नाही, कुणालाही वगळत नाही. आज जो दुसऱ्याच्या वेदनेवर हसतो, उद्या त्याच वेदनेत अडकलेला असू शकतो. आज जो सुरक्षित वाटतो, उद्या तोच असहाय्य उभा असू शकतो. आयुष्य प्रत्येकाला शिकवतं, फक्त धडा कधी मिळतो याचा फरक असतो. तेव्हा कळतं की दुःखात शब्द नको असतात, फक्त समजून घेणारी नजर पुरेशी असते. टीका नको असते, तर आधार हवा असतो. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे कोणी तरी आपल्यासोबत उभं आहे,...

जिवंतपणीची साथ हीच खरी श्रद्धांजली.....! आपल्या आयुष्यात माणसं येतात… काही काळासाठी, तर काही आयुष्यभरासाठी. ती आपल्या सोबत चालतात, आपले सुख-दुःख वाटून घेतात, कधी शब्दांनी तर कधी फक्त शांत उपस्थितीने आपल्याला आधार देतात. पण दुर्दैवाने, ही माणसं आपल्या सोबत असतानाच आपण त्यांचे महत्त्व ओळखू शकत नाही. “आहेतच की…” या गृहितकात आपण त्यांना गृहीत धरतो. आज नाही तर उद्या भेटू, वेळ मिळेल तेव्हा बोलू, असं म्हणत आपण आजचा क्षण पुढे ढकलतो. पण वेळ कधी थांबत नाही. आणि माणूस गेल्यावर उरते ती फक्त पोकळी… जी कोणत्याही शब्दांनी भरून निघत नाही. माणूस जोपर्यंत हयात आहे, श्वास घेत आहे, आपल्याशी बोलू शकतो, तोपर्यंत त्याला दिलेलं प्रेम, आदर आणि साथ यालाच खरी किंमत असते. तो गेल्यावर त्याच्या मोठेपणाची, कर्तृत्वाची जाणीव होऊन काय उपयोग? त्या वेळी त्याच्या डोळ्यांत पाहून “तू आमच्यासाठी किती महत्त्वाचा होतास” असं सांगण्याची संधीच उरलेली नसते. थोर समाजसेविका सिंधूताई सपकाळ अतिशय मार्मिकपणे म्हणायच्या “माणूस किती चांगला आहे, हे समजण्यासाठी त्याला मरावं लागतं.”ही ओळ आपल्या समाजावरचं कटू सत्य उघड करते. जिवं...

एक दिलदार मनाचा दिलदार माणूस… कायमचा हरपला...! एरंडोल येथील प्रा. आर. एस. पाटील सर यांचे आज रात्री हृदयविकाराने दुःखद निधन झाले आणि क्षणात एरंडोलच्या सामाजिक व शैक्षणिक जीवनातील एक उजळ प्रकाश मावळला. ही बातमी केवळ दुःखद नाही, तर मन सुन्न करणारी आहे. काही व्यक्ती केवळ त्यांच्या नावामुळे ओळखल्या जात नाहीत, तर त्यांच्या माणुसकीमुळे, कार्यामुळे आणि जिवंत आठवणींमुळे कायमस्वरूपी मनात घर करून राहतात. प्रा.पाटील सर हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व होते. विद्यार्थीप्रिय शिक्षक म्हणून त्यांची ओळख सर्वदूर होती; मात्र ते फक्त शिक्षक नव्हते.ते विद्यार्थ्यांचे खऱ्या अर्थाने शिल्पकार होते. त्यांनी असंख्य विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा दिली, आत्मविश्वास दिला आणि “आपणही काही तरी करू शकतो” ही भावना त्यांच्या मनात खोलवर रुजवली. वर्गात ते शिक्षक होते, तर वर्गाबाहेर विद्यार्थ्यांसाठी पालक, मार्गदर्शक आणि अनेकांसाठी तर खरे आधारवड होते. गरिबीमुळे कोणाच्या ही शिक्षणात खंड पडू नये, ही त्यांची आंतरिक तळमळ होती. अनेक गरीब विद्यार्थ्यांची फी त्यांनी स्वतः भरली; परंतु कधीही त्याचा गाजावाजा केला नाही. “मदत के...