खान्देश माझा

  आपल्या गोड माणसांची जपणूक आयुष्याच्या प्रवासात काही माणसं नशिबाने आपल्याला भेटतात, ज्या आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनतात. त्यांच्या प्रेमामुळे, आधारामुळे आणि सोबतीमुळे आपलं आयुष्य अधिक सुंदर होतं. मात्र, क्षणिक त्रास, वाद किंवा गैरसमजांमुळे जर आपण या गोड नात्यांना तोडून टाकलं, तर तो फक्त एका नात्याचा अंत नसतो, तर आपल्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर आनंद गमावल्यासारखं होतं. ज्या नात्यांत एखादं व्यक्ती आपल्याशी हक्काने भांडू शकतं, रुसू शकतं आणि छोट्याशा समजुतीने हसवू शकतं, ते नातं खरोखरच अमूल्य असतं. अशा माणसांना जपायला हवं. कारण उद्या पैसा, संपत्ती, यश सगळं असलं तरी आपल्या भावना समजून घेणारं, हसवणारं किंवा समजावून घेणारं कोणी नसेल, तर आयुष्य कोरडं आणि नीरस वाटतं. नाती ही आपलं खरं वैभव आहेत. ती आपल्याला आनंद देतात, कठीण प्रसंगांमध्ये आधार बनतात आणि आपल्या जीवनाला एक नवीन दिशा देतात. पण या नात्यांची जपणूक करायला आपण सहनशीलता, समजूतदारपणा आणि प्रेमाची कास धरली पाहिजे. नात्यांमध्ये क्षुल्लक गैरसमज किंवा वाद होणं अपरिहार्य आहे, पण अशा प्रसंगी नातं टिकवण्यासाठी प्रयत्न करणं हीच ...

सामाजिक बांधिलकी जोपासत उभं केलं आपलं विश्व: रौनक राजेश जैन धरणगावच्या साध्या, कष्टकरी कुटुंबात जन्मलेला रौनक राजेश जैन हा नावलौकिक मिळवलेल्या व्यक्तिमत्त्वाचं एक उत्तम उदाहरण आहे. त्यांचे वडील सोनारीचे काम करून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करत होते. अशा साध्या परिस्थितीतूनही रौनकने आपली स्वप्नं उंच उभारली. त्याचं बालपण सामान्य होतं, पण त्याच्या स्वप्नांना आणि कर्तृत्वाला कधीच मर्यादा नव्हत्या. लहानपणापासूनच रौनकला सामाजिक कार्याची आवड होती. शाळेत असतानाच त्याने मित्रांना एकत्र करून स्वच्छता मोहिम राबवली, गरजू विद्यार्थ्यांना शालेय साहित्य पुरवलं, आणि पर्यावरण संवर्धनासाठी प्रयत्न केले. त्याच्या नेतृत्वगुणांमुळे आणि सामाजिक जाणिवेमुळे तो लहान वयातच इतर मुलांपेक्षा वेगळा ठरला. शालेय जीवनात त्याने वक्तृत्व, निबंधलेखन, आणि विज्ञान प्रदर्शनांमध्ये मिळवलेल्या यशाने त्याच्या आत्मविश्वासाला बळ दिलं. बुद्धिबळ हा त्याचा विशेष आवडीचा खेळ होता. या खेळाने त्याला रणनीती आखणं, संयम राखणं, आणि विचारशक्ती वाढवणं शिकवलं, ज्याचा त्याच्या आयुष्याला मोठा फायदा झाला. आज रौनक बंगळुरूमध्ये एका नामांकित क...

भोळेपणाचा फटका: एक कठोर शिकवण भोळेपणाची व्याख्या करणे खरोखरच कठीण आहे. भोळ्या माणसाच्या मनात कुठले ही कपट नसते, स्वार्थाची कल्पना नसते. त्याला वाटत असते की समोरचाही माणूस तसाच प्रामाणिक आणि निःस्वार्थी असेल. मात्र, आयुष्याच्या व्यवहारात हा भोळेपणा अनेकदा मोठ्या फटक्याचे कारण ठरतो. एका गावात दोन मित्र राहत होते. त्यापैकी एक साधा, भोळा आणि दुसरा मात्र चलाख व हुशार. त्या दोघांनी एकत्र येऊन एका शेतात ऊस लावला. मेहनतीने त्यांनी पिकाची काळजी घेतली आणि काही महिन्यांत ऊस तयार झाला. शेवटी वाटणीची वेळ आली. भोळ्या मित्राने आपल्या मित्रावर पूर्ण विश्वास ठेवून सांगितले, "तूच वाटणी कर. जी वाटणी तू करशील ती मी आनंदाने स्वीकारेन." चलाख मित्राने या भोळेपणाचा फायदा घेतला. त्याने शेंड्याकडील भाग भोळ्या मित्राला दिला आणि स्वतः खालचा भाग ठेवला. भोळ्या मित्राला वाटले की ही वाटणी चांगली आहे, पण त्याला शेंड्याकडील भाग निरुपयोगी असल्याचे माहीत नव्हते. खालच्या भागात रस आणि पोषण होते, तर शेंड्याकडील भाग केवळ नावालाच होता. त्यामुळे भोळ्या मित्राला मोठा तोटा झाला आणि चलाख मित्राचा फायदा झाला....

समाजसेवेचा दीपस्तंभ: श्री. जितेंद्र पाटील समाजासाठी निःस्वार्थ भावनेने कार्य करणाऱ्या व्यक्तींमुळेच आपली माणुसकी जिवंत आहे. अशाच एका समाजसेवी व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे आरोग्यम् धनसंपदा फाउंडेशनचे अध्यक्ष, श्री. जितेंद्र पाटील. त्यांच्या निःस्वार्थ समाजसेवेचा सन्मान दीपस्तंभ फाउंडेशनने मानपत्र देऊन केला आहे. या गौरवाने केवळ त्यांचे कार्यच नव्हे, तर संपूर्ण एरंडोल नगरीचा गौरव झाला आहे. श्री. जितेंद्र पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली 'आरोग्यम् धनसंपदा फाउंडेशन' समाजात नवीन आशेचे किरण पसरवत आहे. 'शिवभावे जीव सेवा' हे त्यांचे कार्यतत्त्व आहे. स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन, समाजातील दुर्बल आणि गरजू घटकांना आधार देण्यासाठी त्यांनी आपले जीवन समर्पित केले आहे. त्यांच्या संस्थेमार्फत राबवले जाणारे विविध सामाजिक उपक्रम लोकांच्या हृदयावर अमिट ठसा उमटवतात. मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरे, गरजूंसाठी औषधांचे वितरण, अपंग आणि निराधार व्यक्तींना मदत, तसेच ग्रामीण आणि शहरी भागांमध्ये आरोग्यविषयक जनजागृती कार्यक्रम, हे सर्व त्यांच्या समाजसेवेची ओळख पटवून देतात. त्यांच्य...

प्रतिष्ठेमुळे शत्रुत्व – एक कठीण पण खरा अनुभव "अर्जुनाने कर्णाचे काही ही नुकसान केले नव्हते, तरी तो शत्रू बनला." ही ऐतिहासिक घटना केवळ महाकाव्यच नाही, तर आपल्या आयुष्यात ही अनेक महत्त्वाच्या शिक्षणांचा आणि अनुभवांचा संगम आहे. काही वेळा, एखाद्याचा दोष नसतानाही, तुमची प्रतिष्ठा, तुमचं नाव, तुमचं कौशल्य किंवा तुमचं यश लोकांच्या मनात शत्रुत्व निर्माण करू शकते. कधी कधी, तुमचं कसली ही चूक न करता एखाद्याच्या शत्रुत्वाला कारण बनणं ही आयुष्यातली सर्वांत कठीण आणि वेगळी भावना असते. अर्जुन आणि कर्ण यांचं उदाहरण ही परिस्थिती सांगण्याचा एक महत्त्वाचा प्रयत्न आहे. त्यांचं शत्रुत्व ही घटना समाजात आणि आपल्या रोजच्या आयुष्यात अनेक वेळा घडून येते. सामान्यतः, एखाद्याचा दोष नसला तरी, एखाद्याच्या यशस्वी कारकिर्दीमुळे, कौशल्यामुळे किंवा नावामुळे लोक तुमच्या विरोधात शत्रुत्व करू लागतात. तुम्ही तुमच्या कामात किंवा तुमच्या प्रयत्नांत यशस्वी असाल, तर काही लोक तुमच्या विरोधात शत्रुत्व तयार करू शकतात. समाजात प्रत्येकालाच आपला अधिकार सिद्ध करायचा असतो, आणि एखाद्याला तुमच्या यशामुळे किंवा तुमच्...

जीवनाचे रणांगण: संघर्ष, सत्य आणि स्वाभिमान जीवन एक रणांगण आहे, जिथे प्रत्येक दिवस नवा आव्हान घेऊन येतो. कधी आपल्यासमोर ती लढाई उभी राहते, कधी ती दूर निघून जाते, पण ती कायम आपल्या जीवनाचा भाग असते. रणांगणावर जसे धैर्य आवश्यक असते, तसंच जीवनाच्या रणांगणावर सत्य, स्वाभिमान आणि संघर्ष हे महत्त्वाचे असतात. जेव्हा आपली किंमत नसते, तेव्हा आपल्याला काहीही मिळत नाही. जिथे आदर, ओळख आणि मूल्य नसतात, तिथे आपली लायकी कितीही असली तरी ती वाया जाते. जिथे आपली प्रशंसा होत नाही, अशा ठिकाणी आपला वेळ आणि शक्ती खर्च करणे व्यर्थ आहे. आपली अस्तित्वाची किंमत नसलेली ठिकाणे आपल्याला इतरांपासून काहीही अपेक्षाही ठेवायला लावतात. अशा ठिकाणी आपला सन्मान राखणं हेच सर्वात महत्त्वाचं असतं. कधी कधी, आपल्याला स्वतःच्या विचारांशी खोटं बोलावे लागते. पण सत्य कधीही लपवता येत नाही. कितीही प्रयत्न केले तरी सत्य उघडच होतं. सत्य बोलल्याने कधी कधी दुसऱ्याला राग येतो, पण ती त्यांची समस्या असते. सत्याची शक्ती खरी असते. जेव्हा आपल्याला आपले खरे बोलता येतात, तेव्हा आपल्याला छोट्या छोट्या समस्यांपासून मुक्तता मिळते आणि त्य...

सांभाळून चला कारण कौतुकाच्या पुलाखाली मतलबाची नदी वाहत असते जीवनात प्रत्येकाला कौतुक आवडतं. कोणीतरी आपल्या कामाची दखल घेतो, आपल्यावर स्तुतीचा वर्षाव करतो, तेव्हा मनाला एक वेगळाच आनंद होतो. आपल्याला स्वतःच्या कर्तृत्वाचा अभिमान वाटतो आणि नवीन ऊर्जा मिळते. पण प्रत्येकवेळी कौतुक हे शुद्ध भावनेतूनच केले जातं, असं नाही. कधी कधी कौतुकाच्या गोड शब्दांखाली एक लपलेला हेतू असतो, ज्याचा आपण लगेच अंदाज लावू शकत नाही. कौतुक हे दिसायला गोड वाटतं, ऐकायला सुखद वाटतं. पण त्या गोडव्यात किती प्रामाणिकपणा आहे, हे जाणून घेणं महत्त्वाचं आहे. जगात काही लोक निखळ मनाने कौतुक करतात, पण काहीजण आपल्याला फक्त फसवण्यासाठीच हे करतात. त्यांच्या गोड शब्दांमागे असतो तो स्वार्थाचा एक छुपा हेतू, जो हळूहळू उघड होतो. कौतुकाचा पूल मजबूत आणि आकर्षक असतो, पण त्याच्या खाली वाहणारी मतलबाची नदी कधी आपल्याला ओढून घेते हे समजतच नाही. सुरुवातीला ते कौतुक आपल्याला सत्य आणि प्रामाणिक वाटतं, पण जसजसं त्या व्यक्तीचं खरे रूप समोर येतं, तसतसं आपलं मन निराश होतं. एखादा आपल्याला प्रोत्साहन देत असतो, आपलं कौतुक करत असतो, पण तो आ...

प्रामाणिक शिपाई: महेश जोशी यांचा प्रेरणादायी प्रवास महेश जोशी हे नाव ऐकताच डोळ्यासमोर एक कर्तव्यनिष्ठ, प्रामाणिक, आणि कष्टाळू व्यक्तिमत्त्व उभे राहते. प्रांत अधिकारी कार्यालय, एरंडोल येथे शिपाई पदावर कार्यरत असलेले महेश जोशी हे चतुर कर्मचारी संघटनेचे एरंडोल, पारोळा आणि धरणगाव विभागीय अध्यक्ष आहेत. महसूल विभागात त्यांनी आपल्या अथक मेहनतीने आणि प्रामाणिक सेवाभावाने एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. महेश जोशी यांचा प्रवास अत्यंत साध्या घरातून सुरू झाला. लहानपणापासूनच कष्ट हेच त्यांचे खरे साथीदार होते. 1998 ते 2013 या काळात तहसीलदारांच्या बंगल्यावर काम करताना त्यांनी आपल्या प्रामाणिक आणि मेहनती स्वभावाने सर्व अधिकारीवर्गाचा विश्वास संपादन केला. कोणतेही काम सांगितले गेले तरी ‘नाही’ हा शब्द त्यांच्या शब्दकोशात नव्हता. जो काम त्यांच्या हाती आले, ते त्यांनी अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि वेळेवर पूर्ण केले. महेश जोशी हे महसूल विभागातील एक विश्वासार्ह कर्मचारी आहेत. ऑफिसमध्ये कोणताही व्यक्ती आल्यावर “जोशी भाऊ, हे काम करून द्या” एवढं म्हटल्यावर ते काम तत्परतेने पूर्ण होत असे. कधीही पैशासाठी कोण...

शास्त्री दांपत्य: समाजसेवेचे जाज्वल्य दीपस्तंभ अन्नदान ही केवळ एक परंपरा नसून, ती समाजसेवेचे प्रतीक आहे. पळसदळ येथील शास्त्री इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसीचे संचालक डॉ. विजय शास्त्री आणि सचिव सौ. रूपा शास्त्री यांनी अन्नदानाच्या माध्यमातून समाजसेवेचा हा वसा जपला आहे. दिनांक 15 डिसेंबर रोजी श्री साई गजानन संस्थान एरंडोलच्या सहकार्याने, एरंडोल ते शेगाव पायी वारी दरम्यान, शास्त्री दांपत्याने भाविक भक्तांसाठी अन्नदानाचे आयोजन केले. वारी हा केवळ धार्मिक सोहळा नसून तो श्रद्धा, निष्ठा आणि परोपकाराचा महोत्सव आहे. वारीतील भाविक भक्तांना अन्नदान करताना शास्त्री दांपत्याने केवळ अन्नाचा प्रसाद दिला नाही, तर त्यात आपल्या सेवाभावी वृत्तीची प्रचीती ही दिली. यंदा वारीचे 35वे वर्ष असल्याने या उपक्रमाला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले. हजारो भाविक भक्त दरवर्षी वारीत सहभागी होऊन शेगाव पर्यंत च्या प्रवासात आनंदाने कष्ट सोसतात. अशा स्थितीत शास्त्री दांपत्याने दिलेल्या अन्नदानाने त्यांच्या थकलेल्या शरीरांना नवसंजीवनी दिली. डॉ. विजय शास्त्री आणि सौ. रूपा शास्त्री हे समाजसेवेचा वसा घेऊन दरवर्षी वारीच्या वेळी ...

जीवनाचा खरा साज : साधेपणा, माणुसकी आणि नात्यांचे जतन जीवन सुंदर असावे, पण त्याला श्रीमंतीचा साज असावा; माज नसावा. खरे जीवन त्याच्याच आशीर्वादाने समृद्ध होते, जो श्रीमंतीला साधेपणासोबत जपतो. संपत्ती फक्त जीवनाची सोय करणारी आहे, पण त्या संपत्तीचा अहंकार माणसाला विकृत करतो. श्रीमंतीमध्ये ज्या अहंकाराचा समावेश होतो, तो माणसाच्या माणुसकीला गिळून टाकतो आणि अंततः त्याच्या नात्यांना बंधन बनवतो. म्हणूनच जीवनातील खरी श्रीमंती म्हणजे केवळ पैसा किंवा वस्तू नाही, तर त्यातला साधेपणा, माणुसकी आणि जपलेली नाती असतात. आपण सृष्टीचे पाहुणे आहोत, त्याचे मालक नाही. या पृथ्वीवर आपल्याला काहीही मिळवून ठेवता येणार नाही. या जीवनाचा पाहुणचार संपल्यानंतर आपण सर्व मातीच्या कणांमध्ये विलीन होतो. मग आपण कितीही संपत्ती मिळवली असली तरी शेवटी आपल्यासोबत काय राहते हे महत्वाचे आहे. जे राहते ते म्हणजे आपल्या कर्मांचे प्रतिफळ आणि आपल्या नात्यांचे गोडवे. संपत्ती माणसाला सुख देऊ शकते, पण जर ती संपत्ती त्याच्या मनात अहंकार निर्माण करत असेल, तर ते त्याच्या जीवनाला हानीच करते. कित्येक वेळा, थोड्या अधिक संपत्तीसाठी म...

संघर्षातून उभे राहिलेले दीपस्तंभ : हर्षल विश्वनाथ चौधरी धरणगाव या छोट्याशा गावातील श्री संताजी बहुउद्देशीय संस्थेचे सचिव हर्षल विश्वनाथ चौधरी यांची जीवनकहाणी संघर्ष, आत्मविश्वास आणि समाजसेवेचा उत्तम संगम आहे. एका अत्यंत साध्या कुटुंबात जन्मलेल्या हर्षल यांनी आपल्या कष्टाने आणि सेवाभावी वृत्तीने समाजात स्वतःची एक आगळीवेगळी ओळख निर्माण केली आहे. हर्षल यांचे वडील ट्रक चालक होते. घर चालवण्यासाठी ते रात्रंदिवस कष्ट करत असत. बालपणापासून आई-वडिलांचे कष्ट पाहून हर्षल यांच्या मनात नेहमीच एक विचार रुजला – काहीतरी मोठं करून त्यांच्या कष्टांना अर्थ द्यायचा. तीन बहिणी आणि एका भावाच्या कुटुंबात वाढलेले हर्षल लहानपणापासूनच अभ्यासात अतिशय हुशार होते. त्याचबरोबर त्यांच्या मनमिळावू स्वभावामुळे ते मित्रांमध्येही अत्यंत लोकप्रिय होते. डीएड शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर हर्षल यांनी एका शैक्षणिक संस्थेत शिक्षक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली. शिक्षक म्हणून त्यांनी केवळ विद्यार्थ्यांना शिकवलं नाही, तर त्यांचं आयुष्य घडवण्याचं महत्त्वाचं कार्यही केलं. त्यांच्या प्रेरणादायी मार्गदर्शनामुळे अनेक विद्यार्थ...

नात्यांचा आभास: जसं दिसतं तसं नसतं जगाचं हे अगदी योग्य निरीक्षण आहे, "जसं दिसतं तसं नसतं, म्हणूनच जग फसतं." हीच स्थिती नात्यांच्या बाबतीत अनुभवायला मिळते. नातं म्हटलं की, विश्वास, आधार आणि प्रेम यांची अपेक्षा असते. मात्र, अनेकदा हे नातं वरवरचं, आभासी आणि फसवं वाटतं. समोरून आपलं असं भासवणारे काही नातलग मागून आपल्या आयुष्याला उध्वस्त करण्याच्या प्रयत्नात असतात. घरातले छोटे वाद, तंटे किंवा मतभेद मिटवण्याऐवजी काही नातलग त्यात तेल ओतून त्या वादांना अधिकच उफाळून आणतात. साध्या गोष्टीतून मोठं भांडण उभं करण्याचं त्यांचं कौशल्य असतं. त्यांचे सल्ले वरवर हितचिंतकांसारखे वाटत असले तरी त्यामागे त्यांच्या स्वार्थाचं पक्कं गणित दडलेलं असतं. आपल्या प्रगतीचा सुगावा लागताच त्यांच्या मनात मत्सर निर्माण होतो. आपल्या यशाला कसं ग्रहण लागेल, याचाच विचार ते करत असतात. आपण यशस्वी होत असताना ते त्यांच्या पचनी पडत नाही. उलट, आपल्यावर संकट आलं, अपयश पाठी लागलं, किंवा दु:खाचा डोंगर कोसळला, तर त्यांना त्यात समाधान मिळतं. खरं पाहता, कठीण प्रसंगात आधार देणारे बहुतेक वेळा बाहेरचेच लोक असतात. रक्ता...

ग्रामपंचायतीतील शिपायाचा मुलगा बनतो गावातला पहिला प्राध्यापक आणि नंतर डॉक्टर पदवीधर सोनवद बु. धरणगाव तालुका जळगाव जिल्हा, एक साधं छोटं गाव, जेथे आयुष्यातील काही मोठ्या स्वप्नांचं शिरस्त्राण होतं. या गावात जन्मलेला एक मुलगा, त्याचं कुटुंब होतं साधं, पण त्याचं ध्येय होतं अनंत. प्रा. डॉ. समाधान नानाजी पवार (पाटील) ह्यांचा जीवनप्रवास कसा होता, ते पाहिलं की एक गोष्ट स्पष्ट होते, कष्ट, समर्पण आणि इच्छाशक्ती यांची कुठलाही अडथळा न ओलांडता उंची गाठता येते. समाधान सर यांच्या कुटुंबाचा सामाजिक आणि आर्थिक स्तर अतिशय साधा होता. आई एक हातमजूर होती, तर वडील श्री नानाजी दामू पवार (पाटील) ग्रामपंचायतीत एक शिपाई होते, ज्या वयाच्या वेळी त्यांचे मासिक पगार ५ हजार रुपये होते. त्याच वेळी दोन मुलांचा शिक्षण खर्च, त्यांच्या स्वप्नांचे पालन करणे, हे त्यांच्यासाठी एक मोठं आव्हान होतं. पण या सर्व कठीण प्रसंगांनंतरही, त्या कुटुंबाने शिकवणीचा ध्यास सोडला नाही. समाधान सर आणि त्यांचा भाऊ लहानपणापासूनच कष्टांचे बीजारोपण करीत होते. एकाच वेळी दोन मुलांना उत्तम शिक्षण देण्यासाठी त्यांनी सर्व गोष्टी त्यागल्या...

        जबाबदारी दृष्टी अधू झाली तरी अनुभव माणसाला कधीच धोका देत नाही. कारण, अनुभवाच्या जोरावरच माणूस जबाबदारीचे ओझे पेलायला शिकतो. आयुष्याच्या या प्रवासात जबाबदारी हे एक शक्तिशाली टॉनिक ठरते. ती माणसाला थांबू देत नाही, झुकू देत नाही, आणि सतत पुढे जाण्याची प्रेरणा देते. जबाबदारी ही फक्त एक कर्तव्य नसते; ती माणसाच्या आयुष्याचा गाभा असते. ती माणसाला अधिक सजग बनवते, त्याला परिपक्व बनवते आणि त्याच्या जीवनाला अधिक अर्थपूर्ण करते. घरातला कर्ता पुरुष असो किंवा घर चालवणारी स्त्री, त्यांच्यावर संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी असते. त्यांचे जीवन सतत धडपडीतून जात असते. तरीही त्यांच्या चेहऱ्यावर कधीच थकव्याची चिन्हे दिसत नाहीत, कारण त्यांना ठाऊक असते की, त्यांच्या परिश्रमाने त्यांच्या आप्तांचे जीवन सुखकर होत आहे. जबाबदारी म्हणजे काय? माणसाच्या जीवनाला सुंदर आणि सुसंस्कृत बनवण्यासाठी जबाबदारी हेच खरे साधन आहे. एकदा जबाबदारी स्वीकारली की, माणूस मागे वळून पाहत नाही. जबाबदारी माणसाला केवळ कर्तव्यबद्ध करत नाही, तर त्याला ध्येय, प्रेरणा आणि जीवनाचा हेतूही देते. माणूस जबाबदारी स्...

आपल्याबद्दल इतरांचे मत: आत्मभानाची गरज माणूस हा निसर्गानेच समाजप्रिय प्राणी आहे. तो सदैव समाजाशी जोडलेला असतो. समाजातील लोक काय बोलतात, काय विचार करतात, हे जाणून घेण्याची त्याला उत्सुकता असते. विशेषतः स्वतःबद्दल इतरांचे मत जाणून घ्यायची प्रत्येकालाच इच्छा असते. कोणी चांगले बोलले, प्रशंसा केली, तर आपले मन आनंदी होते. पण, कोणी नकारात्मक, मनाला लागेल असे काही बोलले, तर त्याचा आपल्यावर खोल परिणाम होतो. कधी कधी आपल्याला दु:ख होते आणि आपण खचूनही जातो. परंतु खरं सांगायचं तर, आपल्याबद्दल इतरांचे मत नेहमीच वस्तुनिष्ठ असते का? बहुतेक वेळा नाही. इतरांची मते त्यांच्या अनुभवांवर, पूर्वग्रहांवर, कधी कधी ईर्ष्येवर किंवा त्याच्या सीमित दृष्टीकोनावर आधारित असतात. म्हणूनच, इतरांचे मत हे आपल्याला ओळखण्याचा आधार असावा, असं समजणं चुकीचं ठरते. आपल्याबद्दल इतरांनी काहीही म्हटले, तरी त्यापेक्षा महत्त्वाचं आहे, आपण स्वतःला कसं ओळखतो. आपले गुण आणि दोष समजून घेतले पाहिजेत. जे चांगलं आहे, त्यावर अभिमान बाळगला पाहिजे आणि जे सुधारण्यासारखं आहे, त्यावर काम केले पाहिजे. शेवटी, आपण स्वतःसाठी जगत असतो, इतरा...