खान्देश माझा

स्वतःचा साक्षीदार ! जीवनाच्या प्रवासात अनेक वळणं येतात – काही सोपी, तर काही अत्यंत खडतर. काहींना या प्रवासात साथ मिळते, तर काहींना एकट्यानेच वाटचाल करावी लागते. माझंही जीवन अशाच संघर्षांनी भरलेलं होतं. वाट कधीच सोपी नव्हती, स्वप्नं मात्र मोठी होती, आणि ती पूर्ण करण्यासाठी कष्ट करायची तयारीही होती. परंतु, या कष्टांचा आणि प्रयत्नांचा खरा साक्षीदार कोण? कोणीच नाही... फक्त मी स्वतः. बालपणापासूनच परिस्थितीने मला कधीच साथ दिली नाही. गरिबीची चादर पांघरूनच मी मोठा झालो. जेव्हा इतर मुलं खेळण्यात दंग असायची, तेव्हा मी आई-बाबांसोबत कष्ट करत होतो. शाळेत जाण्यासाठी चप्पल नव्हती, वह्यांचीही कमतरता होती. तरीही शिक्षणाची ओढ इतकी तीव्र होती की, या सर्व अडचणींवर मात करत अभ्यासात मन रमवलं. शाळेत मिळणाऱ्या प्रत्येक शाबासकीमागे कित्येक रात्रींची झोप आणि कधी कधी उपाशीपोटी काढलेल्या दिवसांची साक्ष होती. या संघर्षांचं मोल कुणालाच कधी कळलं नाही... कारण या कष्टांचा आणि प्रयत्नांचा खरा साक्षीदार फक्त मीच होतो. कधी एक वेळचं अन्न मिळालं, तर कधी उपासमार सहन करावी लागली. पोटाची खळगी भागवण्यासाठी कष्ट करत...

माणुसकीची भिंत..! प्रत्येक गावात, शहरात एक अशी भिंत असावी, जिथे आपल्याला नको असलेले, पण चांगले आणि वापरण्यायोग्य कपडे ठेवता येतील. आणि ज्याला गरज असेल, तो ती व्यक्ती तिथून हवे असलेले कपडे घेऊन जाईल. कल्पना साधी आहे, पण तिची ताकद खूप मोठी आहे. आजच्या जगात, जिथे भौतिक सुखांना खूप महत्त्व दिलं जातं, तिथे अशा 'माणुसकीच्या भिंती' ची गरज आहे. आपल्यापैकी कितीतरी लोकांकडे असे कपडे असतात, जे आपण वापरत नाही. ते कपडे कपाटात पडून राहण्यापेक्षा, गरजू लोकांपर्यंत पोहोचले, तर किती छान होईल! कल्पना करा, एका थंडीच्या रात्री, एका लहान मुलाला ऊबदार स्वेटरची गरज आहे. त्याला माहीत आहे, की 'माणुसकीच्या भिंती' वर त्याला ते मिळेल. तो तिथे जातो, आणि त्याला हवा असलेला स्वेटर मिळतो. त्याच्या चेहऱ्यावरचं समाधान, ते पाहून मिळणारं समाधान... हे शब्दांत व्यक्त करता येणार नाही. ही भिंत केवळ कपड्यांची देवाणघेवाण करत नाही, तर ती लोकांमध्ये आपुलकीची भावना निर्माण करते. ती आपल्याला शिकवते, की आपण एकमेकांना मदत करू शकतो. ती आपल्याला सांगते, की माणुसकी अजून जिवंत आहे. 'माणुसकीची भिंत' ही ...

स्वप्नांच्या रंगांनी भरलेले यशस्वी जीवन रात्रभर डोळ्यांत स्वप्न घेऊन झोपायचं आणि सकाळी त्या स्वप्नांना सत्यात उतरवण्यासाठी जीव तोडून प्रयत्न करायचे—हेच माझं जगणं. माझ्या मनाच्या कॅनव्हासवर मी स्वप्नांचं एक सुंदर चित्र रंगवत राहतो. प्रत्येक रंगाला, प्रत्येक रेषेला माझ्या आशा, आकांक्षा आणि मेहनतीची किनार असते. आणि जेव्हा त्या स्वप्नांना वास्तवाचं रूप मिळतं, तेव्हा जणू माझं संपूर्ण अस्तित्व एका सुंदर संगीतात न्हाल्यासारखं वाटतं. स्वप्नं पाहणं हे काही अवघड नसतं, पण ती पूर्ण करण्यासाठी उचललेलं प्रत्येक पाऊल, प्रत्येक संघर्ष आणि प्रत्येक वेदना ही त्या यशाच्या चित्रातले महत्त्वाचे रंग असतात. माझ्या वाटचालीत अनेक अडथळे आले, अनेकवेळा मी हरलो, अनेकदा डोळ्यांत पाणी आलं, पण कधीही थांबलो नाही. कारण मला ठाऊक होतं—या जगात कोणालाच सहजासहजी काही मिळत नाही. प्रत्येक जिंकलेली लढाई, प्रत्येक गाठलेलं यश ही माझ्या मेहनतीची पोचपावती होती. माझं यश म्हणजे केवळ एक मिळालेलं बक्षीस नव्हतं, ते माझ्या आयुष्यभराच्या ध्येयाचा सुंदर आकार होता. ते माझ्या रात्री जागवलेल्या क्षणांचं, झरझर गळून गेलेल्या अश्रूं...

कष्ट, चिकाटी आणि जिद्दीची चव – महाजन मसाले एरंडोलच्या एका साध्या, कष्टाळू कुटुंबात जन्मलेले हेमकांत आणि तुषार महाजन—ज्यांनी आपल्या मेहनतीच्या जोरावर एक वेगळा ठसा उमटवला. त्यांचे वडील किराणा दुकान चालवत, आठवडे बाजारात आपला व्यवसाय करत. सकाळी लवकर उठून दुकानाची जुळवाजुळव करणारे, रात्री उशिरा घरी येणारे वडील—त्यांच्या चेहऱ्यावरचा थकवा दोघा भावांनी लहानपणापासूनच पाहिला होता. आईनेही कुटुंबासाठी अपार कष्ट केले. पण या सगळ्यांतूनच या भावांना काहीतरी मोठं करण्याची प्रेरणा मिळाली. वडिलांचे मसाले हातानं तयार केलेले असायचे. ताजे, सुगंधी आणि चविष्ट. आठवडे बाजारात आलेला प्रत्येक ग्राहक त्यांच्या मसाल्यांची चव घेत असे आणि पुन्हा त्याच चवीच्या शोधात परतत असे. लोकांची ही पसंती पाहून हेमकांत आणि तुषार यांना वाटले—का नाही आपण हा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात सुरू करायचा? कधी मसाले दळत, कधी त्यांची पॅकिंग करत, कधी विक्रीसाठी गावोगावी फिरत—त्यांनी अथक मेहनत घेतली. अनेकदा थकवा यायचा, अपयशही आले, पण आई-वडिलांच्या मेहनतीचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून ते पुढे जात राहिले. त्यांचा साधेपणा आणि स्वच्छ, दर्जेदार म...

मनगटातील सामर्थ्य..! रात्र कितीही काळोखी असली तरी पहाट होणारच असते. वादळ कितीही तांडव करू दे, तरीही आकाश पुन्हा स्वच्छ होणारच असते. जीवनही असेच आहे—अडथळ्यांनी भरलेले, पण त्यांच्याशी लढून पुढे जाणाऱ्या जिद्दीने सजलेले. माझ्या मनगटात तेच सामर्थ्य आहे, जे मला कधीही थांबू देणार नाही, झुकू देणार नाही. मी अनेकदा पडतो, अनेकदा ठेचकाळतो, पण माझ्या जखमांनी मला थांबवले तर नाहीच, उलट मला अधिक मजबूतच केले. वेदनांनी मला रडवले खरे, पण त्याच वेदनांनी मला पुढे जाण्याची प्रेरणाही दिली. मी कधीही पराजय स्वीकारला नाही, कारण माझ्या मनगटात त्या प्रत्येक वेदनेला सामोरे जाण्याची ताकद आहे. अंधारातही उजेड शोधणारा मी… कधी-कधी असे वाटते की सगळे संपले आहे. कोठेही आशेचा किरण दिसत नाही, मन निराशेने भरून जाते. पण अशा क्षणांना मी कधीही माझ्यावर हावी होऊ दिले नाही. कारण मला ठाऊक आहे—ही वेळ हीच माझी खरी परीक्षा आहे. लोक म्हणतात, "काही गोष्टी शक्य नाहीत!" पण मी त्या अशक्यतेलाही शक्य करण्याची जिद्द ठेवतो. कारण माझ्या मनगटात फक्त ताकद नाही, तर अपराजित इच्छाशक्तीही आहे. मी यशाच्या दिशेने चालत राहीन, कित...

एकटा प्रवासी... समाजासाठी उभा ठाकलेला! गर्दीच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या लाखो चेहऱ्यांपैकी एक चेहरा वेगळा असतो. तो प्रवाहाच्या विरुद्ध चालणारा असतो, त्याच्या डोळ्यात एक वेगळी चमक असते, त्याच्या हृदयात समाजासाठी काहीतरी करण्याची जाणीव असते. त्याच्याजवळ मोठ्या पदांचा आधार नसतो, श्रीमंतीची चैनी नसते, पण तरीही तो माणसांसाठी लढायचं ठरवतो. असा एक प्रवासी म्हणजे वासुदेव नामदेव गांगुर्डे—नंदुरबारच्या मातीतला एक निस्वार्थ योद्धा! त्यांचा जन्म एका छोट्याशा गावात—ठाणेपाडा, नंदुरबार येथे झाला. परिस्थिती अत्यंत साधी होती. बालपण संकटांनी वेढलेलं होतं, पण डोक्यावर स्वप्नांची शिदोरी आणि मनगटात मेहनतीची ताकद होती. शिक्षण घेऊन आदिवासी विकास विभागात १९८९ साली नोकरी लागली. सरकारी नोकरी म्हणजे स्थिर आयुष्य, सुरक्षित भविष्यातलं आश्वासन. पण या तरुणाच्या मनात काहीतरी वेगळंच चालू होतं. कागदावर काम करून समाज बदलता येईल का? सरकारी फायलींमध्ये अडकलेले प्रश्न कधी सुटणार? लोकांपर्यंत पोहोचायचं असेल, त्यांचे खरे प्रश्न सोडवायचे असतील, तर त्या चौकटीत राहून काहीच होणार नाही, हे त्यांना उमगलं. आणि १९९९ मध्य...

"संघर्षाचा सोनेरी किरण" रात्र गडद होती. काळोख एवढा दाट होता की त्यातून प्रकाशाचा एक किरणसुद्धा वाट काढू शकत नव्हता. माझ्या जीवनाचंही तसंच काहीसं चित्र होतं. वाटचाल सुरू होती, पण मार्ग स्पष्ट नव्हता. प्रत्येक पावलागणिक संघर्ष होता, वेदना होत्या, अपयशाचा अंधार होता. पण मनात कुठेतरी एक आशेचा निखार पेटलेला होता. लहानपणापासून मला शिकायचं होतं, मोठं व्हायचं होतं, स्वतःचं अस्तित्व निर्माण करायचं होतं. पण परिस्थिती माझ्या विरोधात होती. कधी हातात पुस्तके असायची, तर कधी उपाशी पोट. कधी स्वप्नं मोठी असायची, तर कधी खिशात एक रुपयासुद्धा नसायचा. जगणं म्हणजे रोजचं रणांगण झालं होतं. प्रत्येक क्षणी संघर्ष, प्रत्येक क्षणी नवा अडथळा. समाज हसला, नातेवाईकांनी थट्टा केली, काहींनी स्वप्न बघण्याआधीच फोल ठरवलं. रस्त्याच्या एका टोकाला उभा राहून मी विचार करायचो – "मी असाच हरवून जाणार का?" पण नाही, मी हरायचं नव्हतं. मला चालायचं होतं, पुढे जायचं होतं. डोळ्यात अश्रू आले तरी पुसून टाकायचं होतं. तहान लागली तरी तोंडात वाळूचा कण टाकून तग धरायचा होता. आणि मग मी मनाशी पक्कं ठरवलं, मी थांबणा...

आई-वडिलांचे आशीर्वाद...! जीवनाच्या या धावपळीच्या प्रवासात आपण सतत काही ना काही मिळवण्यासाठी धडपडत असतो. पैसा, प्रतिष्ठा, सुखसोयी, ऐशोराम यांचा पाठलाग करत असताना कधी कधी आपण विसरतो की खरी संपत्ती ती नाही, जी उघड्या डोळ्यांनी दिसते. खरी संपत्ती ती आहे, जी मनाने जाणता येते, हृदयाने समजता येते. ती संपत्ती म्हणजे आई-वडिलांचे आशीर्वाद. बाळाच्या पहिल्या हसण्याला ज्या डोळ्यांतून आनंदाचे अश्रू फुटतात, त्या डोळ्यांतूनच त्याच्या भविष्यासाठी रात्रीचा जागरही सुरू असतो. पहिलं पाऊल टाकताना जे दोन हात आधार देतात, तेच हात त्याला मोठं झाल्यावरही अडखळू नयेत म्हणून शुभेच्छांचा आणि आशिर्वादांचा आधार देतात. त्या हातांच्या उबेशिवाय हे जीवन अपूर्ण आहे. आई-वडिलांचे प्रेम: एक अव्याहत झरणारा झरा आई म्हणजे फुलांचा गंध. तिच्या मायेच्या स्पर्शातच जीवनाची खरी मधुरता असते. आई आपल्या लेकरासाठी काहीही करायला तयार असते. स्वतःच्या पोटाला चिमटा काढून मुलांना भरवते, स्वतः अंधारात राहून त्यांना उजेड देते, स्वतःच्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण त्यांच्या सुखासाठी वेचते. तिच्या कुशीत मिळणारं ते ऊबदार प्रेम जगातल्या कोण...

पंख मुलांचे… बलिदान बापाचे ! रस्त्यावरून चालणारा एक वृद्ध माणूस, अंगावर जुने कपडे, फाटकी चप्पल, चेहऱ्यावर वर्षानुवर्षे सोसलेल्या कष्टांचे ठसे आणि डोळ्यांत अनामिक शांतता... कोणी विचारणारही नाही, कोणाला त्याच्या अस्तित्वाची जाणीवही नाही. पण त्याच्या हातात एक जुनी बॅग आहे, ज्यात काही कागदपत्रे आणि एक फोटो ठेवलेला आहे—त्याच्या मुलाचा फोटो. त्या फोटोकडे बघत तो मनात पुटपुटतो, "माझा मुलगा मोठा झाला... मोठा अधिकारी झाला... आता त्याला माझी गरज नाही." हा फक्त एक किस्सा नाही, तर हजारो बापांच्या आयुष्याची शोकांतिका आहे. प्रत्येक यशस्वी मुलाच्या पंखांना बापाच्या बलिदानांची ताकद असते. त्या बलिदानाची किंमत फार उशिरा लक्षात येते, कधी कधी तर आयुष्यभर कळतही नाही. बापाची कहाणी – त्याच्या ओठांवर नाही, पण हातांच्या फटीत आहे! बाप म्हणजे काय? तो एक झाड आहे, जे स्वतः उन्हात जळते, पण सावली मुलांना देते. बाप म्हणजे ते पाऊस आहे, जो स्वतः रडतो, पण त्याचा प्रत्येक थेंब मुलांसाठी असतो. तो एक नदी आहे, जी कधीच थांबत नाही, पण प्रत्येक प्रवाह मुलांच्या सुखासाठी वाहतो. एका गरीब घरात जन्मलेला मुलगा,...

आई-वडिलांचे प्रेम – निस्वार्थ, शुद्ध आणि असीम आई-वडिलांचे प्रेम म्हणजे या जगातील सर्वात पवित्र आणि निर्मळ प्रेम. या प्रेमात ना स्वार्थ असतो, ना अट. आई-वडील आपल्या मुलांसाठी आयुष्यभर जे काही करतात, ते कोणत्याही अपेक्षेशिवाय, कोणत्याही मोबदल्याशिवाय फक्त प्रेमाच्या ओढीने करतात. या नात्यात सौदा नसतो, फक्त निःस्वार्थ समर्पण असते. लहान बाळ जन्माला येते, तेव्हा त्याला काहीच समजत नसते. पण आईच्या कुशीत जाताच ते शांत होते. तिच्या स्पर्शात एक अदृश्य माया असते, जी बाळाला सुरक्षिततेची जाणीव करून देते. तिने दिलेल्या पहिल्या घासात जितकी ममता असते, तितक्याच प्रेमाने ती रात्री बाळाच्या उशाशी जागते. स्वतः थकली तरी बाळाला झोपवते. स्वतः उपाशी राहते, पण बाळाच्या पोटात अन्न गेले आहे ना, हे पाहते. ही माया, हे प्रेम केवळ आईच देऊ शकते. वडिलांचे प्रेमही असेच असते, पण ते कधी व्यक्त होत नाही. सकाळपासून रात्रीपर्यंत कष्ट करूनही चेहऱ्यावर थकवा न दाखवणारे, स्वतःच्या इच्छांना बाजूला ठेवून मुलांसाठी प्रत्येक क्षणी झटणारे हे वडीलच असतात. त्यांच्या प्रेमाला कधीही शब्दांची गरज लागत नाही. ते फक्त कृतीतून व्यक...

"मी यशस्वी होणारच, कारण माझं हृदय मला नेहमी पुढे ढकलतं!" रात्र कितीही गडद असली तरी पहाट होतेच. वादळ कितीही प्रखर असलं तरी त्यानंतर शांततेची अनुभूती होते. आज परिस्थिती कठीण आहे, पण उद्या नक्कीच नवी पहाट होईल. कारण माझं हृदय मला कधीच थांबू देणार नाही. माझ्या डोळ्यांसमोर माझं स्वप्न आहे—मी एक दिवस मोठा होणार, माझ्या आयुष्याचं एक वेगळं स्थान निर्माण करणार. लोक म्हणतील, "हा जो जिद्दी आहे, त्याने जग जिंकलं!" पण हा प्रवास सोपा नाही. प्रत्येक पावलागणिक मला अडथळे येणार, लोक हसणार, अपयश माझ्या दारात उभं राहणार, पण माझं हृदय मला नेहमी सांगणार—"थांबू नकोस!" माझ्या वाट्याला संघर्ष आलाय, वेदना आल्या आहेत. कधी कधी वाटतं, हे सगळं सोडून द्यावं, शांत बसावं, नियतीच्या ओघात वाहत जावं. पण नाही! माझं मन मला स्वस्थ बसू देत नाही. त्याला माहित आहे, मी काहीतरी मोठं करू शकतो, मी कोणाच्या तरी प्रेरणेसाठी उभा राहू शकतो. मी आज झगडत आहे, कारण मला उद्या यशाचा आनंद उपभोगायचा आहे. माझ्या प्रत्येक अपयशाच्या मागे एक गोष्ट आहे—प्रयत्न. मी जेव्हा एखाद्या संधीसाठी हात पुढे करतो, तेव...

एरंडोलच्या राजकारणात नवा अध्याय – नेतृत्वाच्या विश्वासावर उभारलेले संघटन राजकारण हे केवळ सत्ता प्राप्तीचे माध्यम नसून ते विचारांची चळवळ असते. कोणतेही पक्षीय संख्याबळ असो, त्यामागे असते नेतृत्वावर ठेवलेला विश्वास आणि कार्यकर्त्यांची निष्ठा. अशाच विश्वासाच्या बळावर एरंडोलच्या राजकारणात एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली आहे. आमदार अमोलदादा पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेना (उबाठा) च्या अनेक पदाधिकाऱ्यांनी नवा निर्णय घेतला असून, त्यांच्या पक्षप्रवेशामुळे तालुक्यात मोठी राजकीय खळबळ उडाली आहे. मुंबई येथे पार पडलेल्या या प्रवेश सोहळ्याला राज्याचे उपमुख्यमंत्री तथा शिवसेना पक्षप्रमुख मा.ना. एकनाथरावजी शिंदे आणि जिल्ह्याचे पालकमंत्री गुलाबरावजी पाटील यांच्या प्रमुख उपस्थितीत महत्त्व प्राप्त झाले. या निर्णयामागे केवळ पक्षबदल नसून, ते भविष्यातील विकासदृष्टीने घेतलेले महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. माजी आमदार चिमणरावजी पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली राजकीय वाटचाल करणाऱ्या आणि जनसेवेसाठी झटणाऱ्या अनेक पदाधिकाऱ्यांनी नव्या मार्गाचा स्वीकार केला. एरंडोलच्या राजकारणात मोलाची भूमिका बजावणाऱ्या माजी नगरसे...

माझं स्वप्न – जग बदलण्याचं! रात्रीच्या काळोख्या अंधारात डोळे मिटले तरी मन मात्र शांत बसत नाही. विचारांची एक अखंड मालिका सुरूच राहते. या विचारांच्या प्रवाहात अनेकदा एक प्रश्न मनाला भिडतो—"आपण आयुष्यात नक्की काय करतो आहोत?" आणि त्याचवेळी एक आवाज आतून उमटतो—"मी यशस्वी होईन, कारण माझं स्वप्न जग बदलण्याचं आहे!" हे स्वप्न लहान नाही. हे स्वप्न क्षणिक नाही. हे स्वप्न मी उशाशी ठेवलेलं नाही, तर हृदयाशी घट्ट धरलेलं आहे. डोळ्यांमधून वाहणाऱ्या प्रत्येक अश्रूत, झोप उडवणाऱ्या प्रत्येक रात्रीत आणि थकलेल्या प्रत्येक पावलांत हे स्वप्न धगधगत असतं. "हे तुला जमणार नाही!" हा शब्द मी कित्येकदा ऐकला आहे. कित्येकदा लोकांनी हसून, खांदे उडवून माझी स्वप्नं नाकारली आहेत. "तू कोण बदलणार जग? ह्या गोष्टी बोलायला सोप्या आहेत, करायला नाही!" असं ऐकायला आलं. पण या सगळ्या शब्दांमध्येही मी माझ्या स्वप्नांचा आवाज स्पष्ट ऐकत राहिलो. स्वप्नं पाहणं सोपं आहे, पण ती जगणं कठीण असतं. मी आजही त्या संघर्षाच्या वळणावर उभा आहे, जिथून परत फिरण्याचा एकही मार्ग नाही. पण मला परत फिरायचं ...

"स्वप्न आणि मुळे" रात्री उशिरा झोपताना, डोळे मिटल्यावर दिसणारी स्वप्नं खूप मोठी असतात… भविष्यात आपलं नाव असावं, मोठं यश मिळवावं, स्वतःचं एक वेगळं अस्तित्व निर्माण करावं—हीच प्रत्येकाची इच्छा असते. पण या स्वप्नांच्या मागे धावताना आपण कधी विचार करतो का की ही स्वप्नं पाहण्याची ताकदच आपल्याला कोणी दिली? लहानपणी जेव्हा आपले पाय लटपटत होते, तेव्हा कोणीतरी हात धरून आपल्याला चालायला शिकवलं… जेव्हा पहिल्यांदा शाळेत पाऊल टाकलं, तेव्हा कोणीतरी आपल्या पाठीवर मायेचा हात ठेवला… जेव्हा अभ्यास नकोसा वाटला, तेव्हा कोणीतरी प्रेमाने समजावलं… आणि जेव्हा जगाशी लढण्याची वेळ आली, तेव्हा कोणीतरी मनापासून पाठिंबा दिला. तो 'कोणीतरी' म्हणजे आपले आई-वडील! बालपणात जेव्हा आपण पहिल्यांदा धडपडलो, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात अश्रू आले. पण त्यांनी आपल्याला उचललं, धीर दिला, पुन्हा उभं राहायला शिकवलं. आज आपण मोठं होण्याच्या धडपडीत ते अश्रू पाहण्याचंही आपल्याला भान राहिलंय का? आईच्या डोळ्यांमध्ये डोकावून पाहिलंत का? तिथे तुमच्या आठवणींचा खजिना सापडेल. वडिलांच्या चेहऱ्याकडे पाहिलंत का? तिथे तुमच्...

एक गुरुजी… ज्यांनी आयुष्य घडवलं! गुरुजी… हा शब्द उच्चारला तरी आपल्या डोळ्यासमोर ज्ञानदान करणारा, योग्य दिशा दाखवणारा, प्रेमळ आणि विद्यार्थ्यांचा हितचिंतक असा चेहरा उभा राहतो. पण काही गुरुजी असे ही असतात, जे केवळ शिक्षण देणारे नसतात, तर विद्यार्थ्यांचे आयुष्य घडवणारे असतात. अशाच एका असामान्य पण अतिशय साध्या व्यक्तिमत्त्वाच्या शिक्षकाची ही कथा, स्वर्गीय दगडू ज्योतीराम हतागळे गुरुजी – एक असा दिवा, जो स्वतःच्या प्रकाशाने केवळ स्वतःच उजळला नाही, तर इतरांनाही उजळवून गेला. गरीब घर, हातमजुरी करणारे वडील, संसाराचा गाडा ओढणारी आई, आणि परिस्थितीच्या प्रत्येक झळेला सामोरा जाणारा एक मुलगा. त्या लहान वयातच त्यांना उमगलं होतं की गरिबीवर मात करायची असेल, तर शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही. घरची परिस्थिती एवढी हलाखीची होती की शाळेच्या पायरीवर पाऊल ठेवणं ही कठीण होतं. पण या मुलाने हार मानली नाही. मागासवर्गीय मांग-गारुडी या समाजात जन्म, त्यामुळे समाजाच्या टोकाच्या वागणुकीला सामोरे जाण्याची सवयच झाली होती. पण हतबल न होता, अपमान झेलत, परिस्थितीशी दोन हात करत त्यांनी आपलं शिक्षण पूर्ण केलं. आणि एक दिव...